Wstęp
Kara umowna to jedno z najczęściej spotykanych zabezpieczeń w obrocie prawnym i gospodarczym. Z jednej strony ma ona dyscyplinować strony umowy, z drugiej – chronić interes wierzyciela w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Choć wydaje się prostym narzędziem – ustalamy kwotę albo procent i stosujemy w razie naruszenia kontraktu – w praktyce rodzi wiele pytań. Kiedy kara umowna jest należna? Czy zawsze trzeba ją zapłacić? W jakich sytuacjach sąd może ją obniżyć? I jak długo wierzyciel ma prawo jej dochodzić? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w niniejszym artykule.
Co to jest kara umowna?
Kara umowna stanowi rodzaj instytucji prawa cywilnego, która ma na celu zdyscyplinowanie strony umowy do jej należytego wykonania. Kara umowna powstaje wyłącznie w wyniku zawarcia określonej przez strony umowy (np. umowy dostawy, umowy o roboty budowlane) i obowiązuje tylko wówczas, gdy została zastrzeżona w treści umowy. Kara umowna może być zastrzeżona zarówno na wypadek naruszenia określonego zobowiązania przez dłużnika, jak i na wypadek naruszenia zobowiązania przez wierzyciela. Kara umowna może zostać zastrzeżona jako: określony procent wartości całości lub części świadczenia, albo jako z góry określona kwota pieniężna. Co do zasady, ma charakter uboczny, stymulujący, kompensacyjny i nie powinna mieć charakteru dodatkowego źródła wzbogacenia dla jednej ze stron umowy. Należy również pamiętać, że wysokość kary umownej nie powinna przewyższać wielkości świadczenia, którego wykonanie ma zabezpieczać.
Kiedy kara umowna jest wymagana?
W praktyce, wierzyciel domagający się zapłaty określonej kary umownej musi wykazać wyłącznie fakt istnienia oraz treści stosunku zobowiązania łączącego do z dłużnikiem (np. umowa o roboty budowalnej, umowa dostawy) oraz fakt ziszczenia określonych okoliczności uruchamiających podstawę do dochodzenia roszczenia wynikającego z zastrzeżonej w umowie kary umownej (np. możliwość naliczania kary umownej w wysokości 0,1% całości wynagrodzenia z uwagi na każdy dzień opóźnienia po stronie dłużnika w oddaniu określonego etapu prac budowlanych). Co ważne, wierzyciel nie musi wykazywać przy tym ani faktu powstania szkody, ani jej wysokości.
Miarkowanie kary umownej
W określonych sytuacjach, przepis art. 484 § 2 k.c. przewiduje możliwość zastosowania przez Sąd tzw. instytucji miarkowania kary umownej. Instytucja ta, ma na celu przeciwdziałanie dużym dysproporcjom między wysokością zastrzeżonej kary a o ochrony interesem wierzyciela. Miarkowanie jest uprawnieniem sędziowskim, polegającym na możliwości zmniejszenia wysokości ustalonej przez wierzyciela kary umownej. Omawiany przepis art. 484 § 2 k.c. ma charakter normy ogólnej i może wchodzić w grę w każdym przypadku, gdy w świetle oceny określonego stanu faktycznego, można mówić o tym, że kara umowna w zastrzeżonej wysokości jawić się będzie jako nieadekwatna.
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 maja 2013 r., IV CSK 644/12:
,,Katalog kryteriów, które mogą leżeć u podstaw zmniejszenia kary umownej, nie jest zamknięty, a ocena w tym zakresie, w zależności od okoliczności sprawy, należy do sądu orzekającego. Pozwana podkreślenia, że wniosek o miarkowanie kary umownej ma na celu przeciwdziałanie dużym dysproporcjom między wysokością zastrzeżonej kary a godnym ochrony interesem wierzyciela. Dopuszczalne jest uwzględnianie stosunku między wysokością kary umownej a wartością umownych zobowiązań jako miernika oceny wysokości kary umownej. Jeżeli kara umowna jest równa bądź zbliżona do wartości zobowiązania, można ją uznać za rażąco wygórowaną’’.
Warto wiedzieć, że zastosowanie instytucji miarkowania może mieć miejsce zarówno między przedsiębiorcami, konsumentami, jak i między przedsiębiorca a konsumentem. Ponadto, strony nie mogą w treści określonej umowy (np. umowy kontraktacji, umowy o dzieło) poprzez zapis umowny wyłączyć instytucji miarkowania, ponieważ jest to instytucja prawna zastrzeżona na rzecz sądu i wynika z przepisu art. 484 § 2 k.c.
Kiedy kara umowna jest rażąco wygórowana?
Przepisy Kodeksu cywilnego nie zawierają definicji legalnej pojęcia: ,,rażącego wygórowania kary umownej’’, pozostając w tym zakresie próbę wyjaśnienia przez doktrynę i orzecznictwo.
W praktyce przyjmuje się, że:
„Pojęcie rażącego wygórowania kary umownej jest zwrotem niedookreślonym wskazującym na fakt ewidentnej niewspółmiernej wysokości (nieadekwatności) kary umownej do tej, która powinna być należna w danej sytuacji.”
W. Borysiak [w:] K. Osajda (red.), Tom III A. Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania. Część ogólna, wyd. 1, 2017, art. 484.
Ponadto, w doktrynie i orzecznictwie dominuje pogląd, zgodnie z którym karę umowną można ocenić jako ,,rażąco wygórowaną’’ już w momencie jej zastrzegania (np. gdy znacznie przekracza nawet maksymalnie możliwy do wyobrażenia uszczerbek, który mógłby ponieść wierzyciel w danej sytuacji). Kara umowna może zostać uznana również za ,,rażąco wygórowaną’’ w następstwie wystąpienia późniejszych okoliczności. Ocena ,,rażącego wygórowania kary umownej’’ powinna być oceniana w sposób indywidualny z odniesieniem do konkretnych okoliczności faktycznych danej sprawy.
Po jakim czasie przedawnia się kara umowna?
Przepisy Kodeksu cywilnego nie zawierają szczególnej regulacji dotyczącej przedawnienia roszczeń wynikających z kary umownej.
W orzecznictwie dominuje pogląd, zgodnie z którym zastrzeżona w umowie kara umowna przedawnia się wraz z przedawnieniem zobowiązania głównego (m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1997 r., II CKN 465/97, Legalis).
Natomiast, bieg terminu przedawnienia roszczenia o karę umowną rozpoczyna się bądź w określonym przez strony dniu wymagalności, bądź w dniu, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby wierzyciel dokonał wezwania w najwcześniejszym możliwym terminie.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
- Czym jest kara umowna?
Kara umowna to zapis w umowie, który nakłada na stronę obowiązek zapłaty określonej kwoty (lub procentu wartości świadczenia) w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania umowy. Ma ona charakter dyscyplinujący, kompensacyjny i zabezpieczający. - Kiedy powstaje kara umowna ?
Kara umowna obowiązuje tylko wtedy, gdy została wyraźnie przewidziana w treści umowy. Jeśli w treści umowy nie ma o niej zapisu, nie można jej dochodzić. - Czy sąd może obniżyć wysokość kary umownej?
Tak. Zgodnie z art. 484 § 2 k.c. sąd ma prawo tzw. miarkowania kary umownej, jeśli uzna ją za rażąco wygórowaną lub jeśli zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części. - Co oznacza „rażąco wygórowana kara umowna”?
To kara, której wysokość jest ewidentnie niewspółmierna do rzeczywistego interesu wierzyciela. Może zostać uznana za wygórowaną już w momencie jej zastrzeżenia (np. jeśli znacznie przewyższa wartość możliwej szkody), albo w późniejszych okolicznościach sprawy. - Czy strony mogą wyłączyć możliwość miarkowania kary umownej w umowie?
Nie. Miarkowanie kary umownej jest uprawnieniem sądu i wynika bezpośrednio z przepisów Kodeksu cywilnego. - Jak długo można dochodzić kary umownej?
Roszczenie o zapłatę kary umownej przedawnia się wraz z przedawnieniem zobowiązania głównego, którego kara dotyczy. Termin przedawnienia zależy więc od rodzaju umowy (np. inne zasady obowiązują przy umowie o dzieło, inne przy umowie sprzedaży).
Kontakt
Jeśli potrzebujesz bardziej szczegółowej pomocy w powyższym temacie, zapraszamy do kontaktu:
- tel: 669 815 489
- e-mail: kancelaria@krpes.com.pl
- Formularz kontaktowy: Skontaktuj się.
