Wstęp
Darowizna jest jedną z umów nazwanych, uregulowanych przepisami Kodeksu cywilnego. Cechą charakterystyczną umowy darowizny jest jej nieodpłatność, która oznacza, że darczyńca dokonując na rzecz obdarowanego przysporzenia, nie może uzyskać jakiegokolwiek ekwiwalentu ani w chwili dokonania umowy darowizny, ani też w przyszłości. Czy można odwołać darowizną już dokonaną ? W poniższym artykule wyjaśniam: jakie przesłanki musi wykazać darczyńca, domagając się cofnięcia darowizny, w jakiej formie można odwołać darowiznę oraz kiedy nie można odwołać darowizny.
Czy można cofnąć darowiznę ?
Zasadniczo z chwilą wykonania darowizny darczyńca traci uprawnienie do jej odwołania. Jednakże, na gruncie przepisów Kodeksu cywilnego można wyróżnić dwie sytuacje, w których darczyńca może usiłować ją odwołać. Odwołanie darowizny jest możliwe w przypadku:
- rażącej niewdzięczności obdarowanego wobec darczyńcy;
- gdy w wyniku dokonanej darowizny darczyńca popadł w niedostatek.
Rażąca niewdzięczność obdarowanego.
Na czym polega rażąca niewdzięczność? Przepisy Kodeksu cywilnego nie zawierają definicji legalnej ,,rażącej niewdzięczności’’ uzasadniającej odwołanie dokonanej już darowizny. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7.05.2003 r. wydanym w sprawie o sygn. akt IV CKN 115/01:
,,pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie obdarowanego, polegające na działaniu lub zaniechaniu (nieczynieniu) skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy, które, oceniając rzecz rozsądnie, musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę’’.
Rażąca niewdzięczność, uzasadniająca odwołanie darowizny, musi wystąpić po zawarciu umowy darowizny. Nie można powoływać się na zachowanie oceniane jako rażąco niewdzięczne, które miało miejsce przed zawarciem umowy darowizny. Dotyczy to również sytuacji, gdy darczyńca powziął wiedzę o określonym zachowaniu tuż po dokonaniu darowizny.
Zaznaczyć należy, iż rażąca niewdzięczność nie czyni darowizny nieważną z mocy prawa, zaś stanowi wyłącznie przesłankę do jej odwołania. Jeżeli darczyńca z tego prawa skorzysta, obdarowany ponosi od tego momentu odpowiedzialność na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Niedostatek darczyńcy
Podobnie jak w przypadku ,,rażącej niewdzięczności’’, przepisy Kodeksu cywilnego w żadnym stopniu nie wyjaśniają, co należy rozumieć poprzez pojęcie: ,,niedostatku’’. W praktyce, należy odnieść się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących obowiązków alimentacyjnych (art. 60 § 2 i art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Na gruncie powołanej regulacji:
,,niedostatek oznacza niemożność zaspakajania usprawiedliwionych potrzeb własnymi siłami i środkami, a nadto obejmuje sytuacje, gdy darczyńca nie jest w stanie własnymi siłami wykonać ciążących na nim obowiązków alimentacyjnych’’.
(A. Janas [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom V. Zobowiązania. Część szczególna (art. 765–921(16)), red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2018, art. 897).
W sytuacji dokonania darowizny, a następnie powołania się przez darczyńcę na okoliczność związaną z niedostatkiem, obdarowany może dokonać zwrotu przedmiotu darowizny albo dostarczyć darczyńcy środków utrzymania. W tym drugim przypadku zachodzi tzw. roszczenie quasi-alimentacyjne, którego granice są wyznaczone przez zakres usprawiedliwionych potrzeb darczyńcy oraz istniejące po stronie obdarowanego wzbogacenie.
Uprawnienie do żądania środków utrzymania (art. 897 k.c.) ma charakter ściśle osobisty. Oznacza to, że roszczenie przysługuje wyłącznie darczyńcy będącemu osobą fizyczną i wygasa wraz z jego śmiercią. Uprawnienie te, nie przechodzi na spadkobierców darczyńcy.
W jaki sposób odwołać darowiznę?
Odwołanie darowizny powinno nastąpić w formie pisemnej. Przepisy Kodeksu cywilnego nie wymagają przy tym dla skuteczności zachowania określonej formy szczególnej (np. aktu notarialnego), jak i również nie uzależniają skuteczności oświadczenia od zamieszczenia określonej treści. Oświadczenie odwołujące darowiznę ,,powinno zawierać jednoznaczny przekaz dla obdarowanego, że dokonaną na jego rzecz darowiznę darczyńca odwołuje. Darczyńca nie musi przy tym uzasadniać powodów, dla których odwołuje darowiznę’’. (L. Stecki (w:) J. Winiarz, Komentarz, t. II, 1989, s. 812).
Oświadczenie darczyńcy odwołujące darowiznę winno być skierowane do obdarowanego, natomiast skutek prawny złożone oświadczenie wywołuje dopiero z chwilą dojścia do obdarowanego w taki sposób, żeby mógł on zapoznać się z jego treścią. Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 15.12.1999 r. w sprawie o sygn. akt I ACa 651/99 oświadczenie odwołujące darowiznę ,,wywołuje jedynie skutek obligacyjny. Nie powoduje ono zatem powrotnego przejścia własności na darczyńcę. W tych przypadkach, gdy przedmiotem darowizny jest nieruchomość, skutek rzeczowy może zostać osiągnięty przez przeniesienie w drodze umowy własności darowanej nieruchomości z powrotem na darczyńcę. Złożenie oświadczenia woli w przedmiocie odwołania darowizny nieruchomości skutkuje upadkiem causa donandi, lecz nie unicestwia z mocy samego prawa prawnorzeczowego skutku umowy darowizny’’.
Inaczej mówiąc, zwrot darowizny powinien nastąpić albo w drodze zawartej między darczyńcą a obdarowanym umowy, albo w drodze powództwa o zobowiązanie obdarowanego do przeniesienia własności np. nieruchomości. W przypadku zasadności powództwa, wydane przez sąd orzeczenie powinno stwierdzać obowiązek po stronie obdarowanego do przeniesienia na rzecz darczyńcy (powoda) prawa własności określonej rzeczy (najczęściej dotyczy to sporów związanych z nieruchomościami). Wówczas, prawomocne orzeczenie sądu w tym przedmiocie zastępuje oświadczenie obdarowanego o przeniesieniu własności rzeczy (np. nieruchomości) na darczyńcę.
Kiedy nie można odwołać darowizny?
Rażąca niewdzięczność obdarowanego stanowi podstawę odwołania darowizny zarówno wykonanej, jak i tej, która nie została jeszcze wykonana. Należy jednak pamiętać, że uprawnienie związane z odwołaniem darowizny nie przysługuje w sytuacji, gdy:
- darczyńca obdarowanemu przebaczył;
- jeżeli upłynął rok od dnia, w którym osoba uprawniona do odwołania darowizny dowiedziała się o niewdzięczności obdarowanego.
Charakter prawny przebaczenia
,,Przebaczenie polega na tym, że darczyńca puszcza w niepamięć zachowanie obdarowanego i nie chce wywodzić z niego negatywnych skutków. Sformułowanie to nie oznacza dosłownego wymazania z pamięci doznanej przykrości, co wydaje się niemożliwe, ale nastawienie darczyńcy, zdecydowanego, aby w stosunkach z obdarowanym powrócić do czasów poprzedzających jego rażąco niewdzięczne zachowanie. W doktrynie mówi się, że jest to zdarzenie prawne podobne do oświadczenia woli, zjawisko faktyczne czy akt czysto uczuciowy’’.
(A. Janas [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom V. Zobowiązania. Część szczególna (art. 765–921(16)), red. M. Fras, M. Habdas, Warszawa 2018, art. 899).
Przepisy Kodeksu cywilnego nie określają formy prawnej przebaczenia, co oznacza, że może ono nastąpić również w sposób konkludentny. Pamiętać trzeba, że od chwili uzewnętrznienia przebaczenie nie może być odwołane.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
- Czy można cofnąć darowiznę ?
Tak, ale tylko w dwóch przypadkach przewidzianych przez Kodeks cywilny:- w razie rażącej niewdzięczności obdarowanego,
- gdy darczyńca popadnie w niedostatek po dokonaniu darowizny.
- Czym jest rażąca niewdzięczność?
To zachowanie obdarowanego, które w sposób wyjątkowo krzywdzący i niewłaściwy dotyka darczyńcę. Przykładami są: pobicie, ciężkie znieważenie, rozpowszechnianie szkalujących informacji, odmowa pomocy w chorobie. - Czym jest „niedostatek” darczyńcy?
To sytuacja, w której darczyńca nie jest w stanie samodzielnie zaspokajać swoich usprawiedliwionych potrzeb życiowych, w tym obowiązków alimentacyjnych. - Co może zrobić darczyńca, który popadł w niedostatek po dokonaniu darowizny?
Może:- żądać zwrotu przedmiotu darowizny, lub
- domagać się od obdarowanego środków utrzymania (roszczenie quasi-alimentacyjne).
- W jaki sposób można odwołać darowiznę ?
Darczyńca składa pisemne oświadczenie o odwołaniu darowizny i kieruje je do obdarowanego. Skutek prawny następuje z chwilą, gdy obdarowany może zapoznać się z treścią tego oświadczenia. - Czy samo odwołanie darowizny oznacza jej automatyczny zwrot?
Nie. Odwołanie darowizny nie powoduje automatycznego przejścia własności z powrotem na darczyńcę. W razie braku porozumienia konieczne może być postępowanie sądowe.
Kontakt
Jeśli potrzebujesz bardziej szczegółowej pomocy w powyższym temacie, zapraszamy do kontaktu:
- tel: 669 815 489
- e-mail: kancelaria@krpes.com.pl
- Formularz kontaktowy: Skontaktuj się.
