Wprowadzenie
Oświadczenie woli na gruncie przepisów prawa cywilnego jest rozumiane jako określone zachowanie zmierzające do wywołania skutku w postaci powstania, zmiany lub ustania stosunku prawnego, czyli zachowanie mające wpływać na istnienie i treść uprawnień i obowiązków cywilnoprawnych. W niektórych przypadkach może dojść do sytuacji, w których oświadczenie woli zostaje złożone w wadliwy sposób.
Wada oświadczenia woli- na czym polega?
,,Wada oświadczenia woli polega bądź na nieprawidłowym funkcjonowaniu mechanizmu woli, bądź na niezgodności między powzięciem woli a jej przejawem. To z natury rzeczy subiektywne pojęcie podlega obiektywizacji niezalenie od istniejących w danej sytuacji okoliczności faktycznych, a także od spełnienia określonych w ustawie przesłanek. Termin ’’wada oświadczenia woli’’ stanowi zatem zbiorczą nazwę dla oznaczenia stanów faktycznych, uzasadniających pozbawienie oświadczenia woli skuteczności prawnej bądź przez samego ustawodawcę, bądź przez autora oświadczenia woli, jednakże tylko przy istnieniu przesłanek ukształtowanych przez normę prawną po dokładnym rozważeniu interesów stron’’.
(Lewaszkiewicz – Petrykowska, Wady, s. 25).
Katalog wad oświadczenia woli
Brak świadomości lub swobody powzięcia decyzji lub wyrażenia woli (art. 82 k.c.)
,,Brak świadomości to stan rozumiany jako brak rozeznania, niemożność zrozumienia zachowań własnych i cudzych, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania’’.
(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2016 r., V CSK 578/15).
Natomiast,
,,stan wyłączający swobodę podjęcia lub wyrażenia woli polega na tym, że osoba dokonująca określonej czynności prawnej – mimo świadomości skutków prawnych podejmowanego przez siebie działania – z uwagi na wpływ pewnych czynników psychicznych na jej proces decyzyjny, dokonuje czynności prawnej, wbrew swojemu rzeczywistemu zamiarowi’’
(wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 02.7.2015 r., I ACa 469/15).
Wyłączenie świadomości albo swobody może w szczególności wystąpić w przypadku choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego, a także innego, choćby przemijającego zaburzenia czynności psychicznych np. spowodowanych chorobą alkoholową narkomanią, uwiądem starczym i agonią.
Co istotne, trzeba pamiętać, że:
,,nie wyłącza świadomości albo swobody okoliczność, że określona osoba zawarła niekorzystną dla siebie umowę z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej’’.
(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 01.07.1974 r., III CRN 119/74).
Czynność prawna dokonana w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji lub wyrażenie woli jest bezwzględnie nie ważna. Na powyższą przesłankę nieważności może powoływać się każda osoba mająca interes prawny (art. 58 k.c.).
Pozorność (art. 83 k.c.)
Pozorność umowy wyraża się w braku zamiaru wywołania skutków prawnych przy jednoczesnym zamiarze stworzenia okoliczności mających na celu zmylenie osób trzecich. Istotne znaczenie ma tu niezgodność między pierwotnym aktem woli, a jego uzewnętrznieniem. Jak wynika z utrwalonego orzecznictwa wyróżnia się dwie podstawowe postacie pozorności:
- Pozorność czysta (zwana też bezwzględną lub absolutną) kiedy to strony, dokonując czynności prawnej, nie mają zamiaru wywołania żadnych skutków prawnych. W ich sferze prawnej nic się nie zmienia, a jedynym celem ich zachowania jest stworzenie u innych przeświadczenia, że czynność prawna, w takiej postaci jak ujawniona, została w rzeczywistości dokonana.
- Pozorność kwalifikowana (zwana również względną lub relatywną) kiedy strony zawierają czynność prawną pozorną tzw. symulowaną dla ukrycia innej, rzeczywiście przez te strony zamierzonej i dokonanej (czynność ukryta tzw. dysymulowana). Rzeczywistym zamiarem stron jest wywołanie innych skutków prawnych niż wynikałoby to z treści ujawnionych oświadczeń. Jest to najczęściej występujący w praktyce przypadek pozorności. Strony posługują się czynnością prawną ujawnioną dla ukrycia swoich rzeczywistych zamiarów.
Błąd (art. 84 k.c.)
Jest to mylne wyobrażenie o faktach. Istota tej wady oświadczenia woli polega na tym, że pomiędzy aktem woli, czyli tym co działający chce rzeczywiście osiągnąć, a przejawem tej woli, a więc samym oświadczeniem woli, występuje znacząca różnica. Oceniając oświadczenie złożone pod wpływem błędu, w pierwszej kolejności należy ustalić, czy był to błąd co do treści oświadczenia woli oraz czy był to błąd istotny. Ponadto, gdy oświadczenie woli jest składane innej osobie konieczne jest co najmniej, aby mogła ona błąd z łatwością zauważyć. Natomiast, kwestię, czy błąd jest istotny, ocenia się według znamion konkretnego przypadku. Błąd jest istotny wówczas, gdy oceniając rzecz bezstronnie, każdy musi dojść do przekonania, że błądzący, gdyby nie był działał pod wpływem błędu, nie byłby zawarł umowy albo byłby ją zawarł inaczej. Jest to zawsze sprawą ustaleń faktycznych w oparciu o konkretne okoliczności towarzyszące złożeniu oświadczenia woli, które decydują o tym, że miał miejsce błąd istotny, który w innych okolicznościach mógłby nie uzyskać takiej kwalifikacji.
Podstęp (art. 86 k.c.)
Jest szczególnie kwalifikowaną postacią błędu. Podstępne wprowadzenie w błąd polega na działaniu świadomym i umyślnym, podejmowanym w celu skłonienia określonej osoby do złożenia oświadczenia woli.
Groźba (art. 87 i 88 k.c.)
Przez ,,groźbę’’ rozumie się zapowiedź wyrządzenia komuś jakiegoś zła, w razie gdyby nie dokonał on żądanej czynności prawnej; zagrożony znajduje się więc w sytuacji przymusowej (tzw. przymus psychiczny). Na gruncie przepisu art. 87 k.c., jako wady oświadczenia woli, groźba polega na tym, że:
,,oświadczenie zostaje złożone pod wpływem stanu obawy wywołanego przez drugą stronę lub osobę trzecią, która w celu zmuszenia danej osoby do złożenia oświadczenia woli o oznaczonej treści zapowiada użycie środków, które sprowadzą jakieś niekorzystne skutki (wyrządzą „zło”), jeżeli oświadczenie takie nie zostanie złożone’’
(zob. B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady, s. 150; taż, w: M. Pyziak-Szafnicka, P. Księżak, Komentarz KC, 2014, s. 1025; S. Rudnicki, R. Trzaskowski, w: J. Gudowski, Komentarz KC, 2014, s. 699; Z. Radwański, w: SPP, t. 2, 2008, s. 420; por. także wyrok SN z dnia 02 marca 2012 r., I PK 109/11, OSNAPiUS 2013, Nr 3–4, poz. 27).
Z brzmienia omawianego przepisu art. 87 k.c. wynika, że groźba, aby była prawnie istotna, musi być bezprawna i poważna. W orzecznictwie wskazuje się, że w istocie muszą zostać kumulatywnie następujące przesłanki:
- musi być ona groźbą bezprawną;
- musi być groźbą poważną;
- musi istnieć związek przyczynowy między groźbą a zachowaniem polegającym na złożeniu oświadczenia woli określonej treści (m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 03.06.2015 r., I ACa 152/15; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19.03.2002 r., I CKN 1134/99).
,,Groźba bezprawna’’ oznacza przede wszystkim zagrożenie podjęciem działania niezgodnego z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Natomiast, poważny charakter groźby wskazuje na to, że z okoliczności towarzyszących groźbie musi wynikać, iż składający oświadczenie woli rzeczywiście mógł się obawiać, iż jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe. Jak wskazuje Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 03.06.2015 r., I ACa 152/15:
,,ocena co do tego, czy dana groźba jest poważna, musi uwzględniać dwa aspekty. Po pierwsze uwzględnić trzeba charakter owego ’’zła”, dolegliwości, niebezpieczeństwa, które może nastąpić w przypadku niespełnienia żądania grożącego co do złożenia oświadczenia woli określonej treści. Nie musi to być ’’zło” szczególnie ciężkie, nie może być natomiast jedynie nieznaczne. Po drugie, uwzględnić należy rzeczywistą możliwość realizacji groźby, wprowadzenia w czyn tego, czym grożono. Poważna jest jedynie taka groźba, która stanowi realne, rzeczywiste niebezpieczeństwo, tak z punktu widzenia tego, czym się grozi, jak i możliwości jej zrealizowania’’.
Skutki prawne oświadczenia woli- jak się uchylić?
W świetle przepisu art. 88 k.c. uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli przysługuje osobie, która złożyła je pod wpływem błędu lub groźby. Wykonanie uprawnienia następuje w formie jednostronnej czynności prawnej polegającej na złożeniu przez uprawnionego oświadczenia woli o uchyleniu się od skutków prawnych wcześniejszego oświadczenia wchodzącego w skład wadliwej czynności prawnej. Adresatem oświadczenia jest druga strona wadliwej umowy. Oświadczenie o uchyleniu się od wadliwych skutków prawnych wymaga zachowania formy pisemnej. Termin przedawnienia roszczeń wynosi rok i jest liczony od dnia wykrycia błędu lub od dnia ustania groźby.
Kontakt
Jeśli potrzebujesz bardziej szczegółowej pomocy w powyższym temacie, zapraszamy do kontaktu:
- tel: 669 815 489
- e-mail: kancelaria@krpes.com.pl
- Formularz kontaktowy: Skontaktuj się.
