Sankcja kredytu darmowego – co to jest?

Wstęp – podstawa prawna

Instytucję sankcji kredytu darmowego regulują przepisy ustawy z dnia 12.05.2011 r. o kredycie konsumenckim (zwana dalej: ,,u.k.k.’’). Jest to instrument prawny mający na celu ochronę prawną kredytobiorcy – konsumenta, w wyniku naruszenia pewnych obowiązków informacyjnych przez kredytodawcę na etapie przedkontraktowym (czyli przed zawarciem określonej umowy o kredyt konsumencki).

Definicja kredytu konsumenckiego została zawarta w przepisie art. 3 ust. 1 u.k.k., zgodnie z którym : ,,Przez umowę o kredyt konsumencki rozumie się umowę o kredyt w wysokości nie większej niż 255.550,00 zł albo równowartość tej kwoty w walucie innej niż waluta polska, który kredytodawca w zakresie swojej działalności udziela lub daje przyrzeczenie udzielenia konsumentowi’’.

Natomiast, ustęp 2. powołanego przepisu stanowi, iż:

,,Za umowę o kredyt konsumencki uważa się w szczególności:

1. umowę pożyczki;
2. umowę kredytu w rozumieniu przepisów prawa bankowego;
3. umowę o odroczeniu konsumentowi terminu spełnienia świadczenia pieniężnego, jeżeli konsument jest zobowiązany do poniesienia jakichkolwiek kosztów związanych z odroczeniem spełnienia świadczenia;
4. umowę o kredyt, w której kredytodawca zaciąga zobowiązanie wobec osoby trzeciej, a konsument zobowiązuje się do zwrotu kredytodawcy spełnionego świadczenia;
5. umowę o kredyt odnawialny.’’
   

Jak wspomniano na wstępie, instytucja sankcji kredytu darmowego stanowi negatywne konsekwencje dla Kredytodawcy, który nie dochował określonych warunków informacyjnych na etapie przedkontraktowym wobec kredytobiorcy – konsumenta. Omawiana sankcja została określona w przepisie art. 45 u.k.k., zgodnie z którym w przypadku określonych naruszeń informacyjnych po stronie kredytodawcy (o których mowa w art. 29 ust. 1, art. 30 ust. 1 pkt 1 – 8, 10, 11, 14 – 17, art. 31 – 22, art. 33a i 36a – 36c u.k.k.) oraz po złożeniu przez Kredytobiorcę pisemnego oświadczenia, kredytobiorcy przysługuje uprawnienie do zwrotu kwoty kredytu w wysokości kapitału, bez konieczności zapłaty na rzecz kredytodawcy odsetek oraz pozostałych kosztów zastrzeżonych w umowie kredytu (określonych w art. 5 pkt 6 u.k.k.), co czyni z Umowy kredytu de facto stosunek nieodpłatny.

Analizowany przepis art. 45 u.k.k. wdraża do polskiego porządku prawnego art. 23 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 roku w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG, który nakazuje stosowanie skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających sankcji, mających zastosowanie w przypadku naruszenia przepisów krajowych przyjętych zgodnie z tą dyrektywą. Przepis ten przewiduje sankcję bardzo daleko idącą, wysoce restrykcyjną (wręcz radykalną) wobec banków. Wprowadzona tym przepisem sankcja kredytu darmowego polega na odebraniu kredytodawcy uprawnienia do żądania od kredytobiorcy oprocentowania i innych kosztów związanych z udzieleniem kredytu. Niewątpliwie, jest to sankcja bardzo dotkliwa ze względu na fakt, że zapłata oprocentowania i innych kosztów stanowi główny powód, dla którego banki zawierają umowy kredytowe. 

Warto zapamiętać, że przesłanką stosowania przepisu art. 45 u.k.k. nie jest wystąpienie szkody w majątku konsumenta – omawiana sankcja nie jest oparta na konstrukcji odpowiedzialności odszkodowawczej kredytodawcy. Istotną zaletą sankcji kredytu darmowego z punktu widzenia ochrony interesów konsumenta jest występowanie sankcji bez względu na zakres i stopień naruszenia wymogów informacyjnych. W przypadku obowiązku informacyjnego naruszenie może polegać na podaniu konsumentowi nieprawdziwych lub niepełnych wiadomości, w szczególności błędnie wyliczonej całkowitej kwoty do zapłaty przez konsumenta. Oceniając, czy doszło do naruszenia obowiązku, należy uwzględnić podwyższony stopień staranności, jaki jest wymagany od kredytodawcy w zakresie prowadzonej przez niego działalności (art. 355 § 2 k.c.). Ciężar dowodu, że kredytodawca naruszył określony obowiązek wymieniony w art. 45 ust. 1 u.k.k., spoczywa na konsumencie (art. 6 k.c.).

Podstawowe warunki skorzystania z sankcji kredytu darmowego

Skorzystanie z sankcji kredytu darmowego sprowadza się do spełnienia łącznie następujących aspektów:

• data zawarcia umowy kredytu lub pożyczki – na dzień dzisiejszy sankcją kredytu darmowego mogą zostać objęte umowy o kredyt konsumencki zawarte od dnia 18.12.2011 r.
• kwota kredytu lub pożyczki – kwota udzielonego kredytu albo pożyczki nie może być wyższa niż 255.550,00 zł albo równowartość tej kwoty w walucie innej niż waluta polska;
• przysługiwanie kredytobiorcy lub pożyczkobiorcy statusu konsumenta – w świetle przepisu art. 221 k.c. w zw. art. 5 u.k.k. ,,Za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową’’. Z treści cytowanego przepisu bezsprzecznie wynika, że konsumentem może być wyłącznie osoba fizyczna, nie zaś np. spółki kapitałowe (np. z o.o.), stowarzyszenia, fundacje, związki zawodowe, czy przedsiębiorstwa państwowe.
• złożenie przez konsumenta oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego w określonym terminie – warunkiem skorzystania z sankcji kredytu darmowego jest złożenie przez konsumenta oświadczenia o skorzystaniu z sankcji. Co istotne, przedmiotowe oświadczenie musi zostać złożone w terminie jednego roku od wykonania umowy.

Sankcja kredytu darmowego – Wykonanie umowy

W świetle omawianego przepisu art. 45 u.k.k., termin do złożenia przez konsumenta oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego wynosi rok od dnia wykonania umowy. Wskazany termin jest terminem prekluzyjnym, co oznacza, że nie podlega on przywróceniu.

Co istotne, Ustawodawca nie wskazał, czy przez ,,wykonanie umowy’’ należy rozumieć wypłatę kwoty kredytu przez kredytodawcę, czy też chwilę zawarcia umowy. Ustawodawca nie zawęził również w aspekcie podmiotowym pojęcia wykonania umowy poprzez połączenie go ze spełnieniem świadczenia przez którąś ze stron.

W chwili obecnej termin ustawowy „wykonanie umowy” w rozumieniu art. 45 ust. 5 u.k.k. nie jest interpretowany w orzecznictwie i doktrynie w jednolity sposób. Zdaniem części orzecznictwa (m. in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 1 lipca 2019 r., V ACa 188/18, wyrok Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 14 marca 2023 r., II Ca 98/23;) oraz doktryny (m. in. Czech Tomasz, Kredyt konsumencki. Komentarz, wyd. III, komentarz do art. 45, LEX 2023, akapit 68) wykonanie umowy w rozumieniu omawianego przepisu powinno być wykładane jako zrealizowanie wszystkich obowiązków wynikających z umowy przez obydwie jej strony, a zatem również kredytobiorcę. W konsekwencji, termin roczny na zrealizowanie uprawnienia przez konsumenta liczony będzie – wedle zwolenników tej wykładni – od momentu spłacenia przez kredytobiorcę całości kredytu, niezależnie od tego, czy spłata kredytu realizowana jest terminowo. Przeciwny pogląd zakłada, że wykonaniem umowy w rozumieniu art. 45 ust. 5 u.k.k. stanowiącym początek rocznego terminu zawitego na złożenie oświadczenia w przedmiocie skorzystania z sankcji kredytu darmowego, jest wykonanie umowy przez kredytodawcę, tj. wypłata środków kredytobiorcy ( por. wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z 27 lutego 2019 r., sygn. akt XII C 1503/18, wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 30 maja 2023 r., sygn. akt XXVII Ca 309/23; Ustawa o kredycie konsumenckim. Komentarz. Red. dr hab. K. O., 2019, wyd. 2/M. G., Legalis 2023, nr boczny 18-21).

Sankcja kredytu darmowego – Naruszenia

Katalog naruszeń określony w przepisie art. 45 ust. 1 u.k.k. ma charakter zamknięty i ze względu na wyjątkowy, sankcyjny charakter regulacji nie podlega wykładni rozszerzającej ani wnioskowaniu per analogiam. Zastosowanie sankcji kredytu darmowego może mieć miejsce wyłącznie w wypadku:

1. naruszenia obowiązku zawarcia umowy o kredyt konsumencki w formie pisemnej, chyba że odrębne przepisy przewidują inną szczególną formę (art. 29 ust. 1 u.k.k.),
2. braku określenia w umowie takich elementów, jak:
   • imię, nazwisko i adres konsumenta oraz imię, nazwisko (nazwa) i adres (siedziba) oraz adres do doręczeń elektronicznych wpisany do bazy adresów elektronicznych kredytodawcy i pośrednika kredytowego;
   • rodzaj kredytu;
   • czas obowiązywania umowy;
   • całkowita kwota kredytu;
   • terminy i sposoby wypłaty kredytu;
   • stopy oprocentowania kredytu, warunków stosowania tej stopy, a także okresy, warunki i procedury jej zmiany stopy oprocentowania wraz z podaniem indeksu lub stopy referencyjnej, o ile ma zastosowanie do pierwotnej stopy oprocentowania kredytu. Jeżeli umowa o kredyt konsumencki przewiduje różne stopy oprocentowania, informacje te podaje się dla wszystkich stosowanych stóp procentowych w danym okresie obowiązywania umowy;
   • rzeczywista roczna stopa oprocentowania oraz całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta ustalona w dniu zawarcia umowy o kredyt konsumencki wraz z podaniem wszystkich założeń przyjętych do jej obliczenia;
   • zasady i terminy spłaty kredytu, w szczególności kolejności zaliczania rat kredytu konsumenckiego na poczet należności kredytodawcy, w tym informacji o prawie, o którym mowa w art. 37 ust. 1 u.k.k. Jeżeli w ramach kredytu stosuje się różne stopy oprocentowania dla różnych należności kredytodawcy, należy także podać kolejność zaliczania rat kredytu konsumenckiego na poczet różnych należnych sald, dla których stosuje się różne stopy oprocentowania;
   • informacji o innych kosztach, które konsument zobowiązany jest ponieść w związku z umową o kredyt konsumencki, w szczególności opłatach, w tym opłatach za prowadzenie jednego lub kilku rachunków, na których są zapisywane zarówno transakcje płatności, jak i wypłaty, łącznie z opłatami za korzystanie ze środków płatniczych zarówno dla transakcji płatności, jak i dla wypłat, prowizjach, marżach oraz kosztach usług dodatkowych, w szczególności ubezpieczeń, jeżeli są znane kredytodawcy, oraz warunki na jakich koszty te mogą ulec zmianie;
   • roczna stopa oprocentowania zadłużenia przeterminowanego, warunki jej zmiany oraz ewentualne inne opłaty z tytułu zaległości w spłacie kredytu;
   • sposób zabezpieczenia i ubezpieczenia spłaty kredytu, jeżeli umowa je przewiduje;
   • termin, sposób i skutki odstąpienia konsumenta od umowy, obowiązek zwrotu przez konsumenta udostępnionego przez kredytodawcę kredytu oraz odsetek zgodnie z rozdziałem 5 u.k.k., a także kwotę odsetek należnych w stosunku dziennym;
   • prawo konsumenta do spłaty kredytu przed terminem oraz procedury spłaty kredytu przed terminem;
   • informacja o prawie kredytodawcy do zastrzeżenia w umowie prowizji za dokonanie spłaty kredytu przed terminem i zasady ustalenia wysokości tej prowizji.

Sankcja kredytu darmowego może znaleźć zastosowanie także w przypadku naruszenia przez kredytodawcę przepisów limitujących wysokość opłat z tytułu zaległości w spłacie kredytu, o których mowa w art. 30 ust. 1 pkt 11 u.k.k., oraz wysokości naliczonych konsumentowi odsetek za opóźnienie (art. 33a u.k.k.), jak również w razie naruszenia przez kredytodawcę przepisów ograniczających wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu, w rozumieniu art. 5 pkt 6a u.k.k. (art. 36a – 36c u.k.k.).

Trzeba pamiętać, że sankcja kredytu darmowego nie powstaje, gdy kredytodawca naruszył obowiązek, którego źródłem jest przepis niewymieniony w art. 45 ust. 1 u.k.k., postanowienie umowy, zasady współżycia społecznego lub ustalone zwyczaje (art. 56 k.c.).

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Co to jest sankcja kredytu darmowego?
   Sankcja kredytu darmowego to uprawnienie konsumenta do spłaty kredytu wyłącznie w wysokości udzielonego kapitału – bez odsetek i innych kosztów – w przypadku naruszenia przez kredytodawcę obowiązków informacyjnych przy zawieraniu umowy kredytowej.
2. Jaka jest podstawa prawna sankcji kredytu darmowego?
   Podstawą prawną jest art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim (u.k.k.), która wdraża postanowienia dyrektywy 2008/48/WE Parlamentu Europejskiego i Rady.
3. Kiedy konsument może skorzystać z sankcji kredytu darmowego?
   Konsument może skorzystać z tej sankcji, jeżeli:
   • umowa została zawarta po 18 grudnia 2011 r.,
   • kwota kredytu nie przekracza 255.550 zł,
   • posiada status konsumenta,
   • złoży oświadczenie w terminie 1 roku od wykonania umowy,
   • doszło do naruszenia obowiązków informacyjnych określonych w art. 45 ust. 1 u.k.k.
4. Kim jest konsument w rozumieniu ustawy o kredycie konsumenckim?
   Konsumentem jest osoba fizyczna, która zawiera umowę z przedsiębiorcą w celu niezwiązanym bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową.
5. Jakie naruszenia uprawniają do skorzystania z sankcji kredytu darmowego?
   Są to m.in.:
   • brak wymaganych informacji w umowie (np. RRSO, całkowita kwota kredytu, zasady spłaty),
   • brak formy pisemnej umowy,
   • przekroczenie ustawowych limitów kosztów pozaodsetkowych lub odsetek,
   • błędne wyliczenia całkowitych kosztów kredytu.
6. Co oznacza „wykonanie umowy” w kontekście terminu na złożenie oświadczenia?
   Nie ma jednej definicji. Według części orzecznictwa jest to chwila całkowitej spłaty kredytu przez konsumenta. Inne orzeczenia wskazują, że to moment wypłaty kredytu przez kredytodawcę. Termin na złożenie oświadczenia to 1 rok od tego momentu.
7. Jakie konsekwencje ponosi kredytodawca, gdy zostanie zastosowana sankcja kredytu darmowego?
   Traci prawo do pobierania odsetek, prowizji i innych kosztów. Konsument spłaca jedynie kwotę kapitału.
8. Czy można przywrócić termin do złożenia oświadczenia o skorzystaniu z sankcji?
   Nie. Termin roczny ma charakter prekluzyjny i nie podlega przywróceniu.
9. Czy wszystkie naruszenia uprawniają do sankcji kredytu darmowego?
   Nie. Tylko te wymienione w art. 45 ust. 1 u.k.k. Naruszenia innych przepisów, np. zasad współżycia społecznego czy ustalonych zwyczajów, nie dają podstaw do skorzystania z tej sankcji.

Kontakt

Jeśli potrzebujesz bardziej szczegółowej pomocy w powyższym temacie, zapraszamy do kontaktu:

• tel: 669 815 489
• e-mail: kancelaria@krpes.com.pl
• Formularz kontaktowy: Skontaktuj się.