Instytucja przedawnienia pełni w polskim systemie prawnym funkcję stabilizującą — z czasem roszczenia tracą swoją zaskarżalność, by prawo nie pozwalało na nieskończone dochodzenie długów sprzed wielu lat. Reguluje to przede wszystkim Kodeks cywilny, a od 2018 roku przepisy w tym zakresie zostały istotnie zaostrzone: ogólny termin przedawnienia skrócono z dziesięciu do sześciu lat, a roszczenia związane z działalnością gospodarczą i roszczenia okresowe — do lat trzech. Zmiana ta ma bezpośrednie znaczenie dla każdego, kto otrzymuje wezwania do zapłaty z tytułu starych zobowiązań lub jest stroną sporu sądowego o należności, które mogły już ulec przedawnieniu.
Czym jest przedawnienie roszczeń?
Przedawnienie stanowi instytucję prawa cywilnego uregulowaną w art. 117 Kodeksu cywilnego. W wyniku upływu określonego czasu roszczenie majątkowe nie wygasa, ale dłużnik nabywa prawo do odmowy jego spełnienia. Roszczenie przedawnione staje się tzw. „roszczeniem naturalnym” — wierzyciel nie może przymusowo wyegzekwować należności, jeśli dłużnik podniesie zarzut przedawnienia.
Przez roszczenie należy rozumieć uprawnienie do żądania od określonej osoby spełnienia określonego zachowania. Podmiotem oczekującym spełnienia jest wierzyciel, podmiotem zobowiązanym — dłużnik. Przepisy wyróżniają roszczenia pieniężne (majątkowe) oraz niepieniężne; ograniczenia czasowe dotyczą przede wszystkim tych pierwszych.
Terminy przedawnienia roszczeń majątkowych
Terminy przedawnienia roszczeń pieniężnych (majątkowych) nie są jednolite. W świetle przepisu art. 118 Kodeksu cywilnego wyróżnia się dwa podstawowe terminy przedawnienia roszczeń, mianowicie:
- 6 lat - termin ogólny, obowiązujący dla większości roszczeń majątkowych;
- 3 lata - dla roszczeń o świadczenie okresowe (np. dotyczący zapłaty odsetek za opóźnienie wynikające z płatności faktury, czynsz najmu) oraz roszczeń związaniem prowadzenia działalności gospodarczej.
Kodeks cywilny przewiduje również terminy szczególne:
- 5 lat - roszczenie z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń (liczone od ogłoszenia testamentu);
- 2 lata - roszczenia z umowy o dzieło, liczone od dnia oddania dzieła a jeżeli dzieło nie zostało oddane – od dnia, w którym zgodnie z treścią umowy miało być oddane (art. 646 Kodeksu cywilnego);
- 1 rok - roszczenia z umowy przewozu rzeczy, liczone od dnia dostarczenia przesyłki, a w razie całkowitej utraty przesyłki lub jej dostarczenia z opóźnieniem – od dnia, kiedy przesyłka miała być dostarczona (art. 792 Kodeksu cywilnego).
Jak oblicza się termin przedawnienia?
Jeśli termin jest krótszy niż 2 lata — przedawnienie upływa w konkretnym dniu: tym samym dniu tygodnia (dla terminów tygodniowych) lub tym samym dniu miesiąca (dla terminów miesięcznych), co zdarzenie, które zapoczątkowało jego bieg.
Jeśli termin wynosi 2 lata lub więcej — obowiązuje zasada wprowadzona w 2018 roku: koniec terminu przypada zawsze na 31 grudnia roku, w którym upłynął odpowiedni termin. W praktyce oznacza to, że roszczenie żyje nieco dłużej, niż wynika z samej liczby lat.
Zawieszenie biegu przedawnienia roszczenia
Należy pamiętać, że w świetle przepisu art. 121 Kodeksu cywilnego w określonych sytuacjach, bieg terminu przedawnienia roszczenia majątkowego nie rozpoczyna się lub rozpoczęty już bieg terminu ulega zawieszeniu, czyli inaczej mówiąc – ulega wstrzymaniu. Zawierzenie biegu terminów ma miejsce w następujących sytuacjach:
- roszczeń dzieci przeciwko rodzicom — przez czas trwania władzy rodzicielskiej;
- roszczeń osób niemających pełnej zdolności do czynności prawnych przeciwko osobom sprawującym opiekę lub kuratelę – przez czas sprawowania przez te osoby opieki lub kurateli;
- roszczeń między małżonkami — przez czas trwania małżeństwa;
- wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju – przez czas trwania przeszkody;
- roszczeń objętych umową o mediację – przez czas trwania mediacji;
- roszczeń objętych wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej – przez czas trwania postępowania pojednawczego.
Kancelaria Radcy Prawnego Emilia Struchowska
Nie wiesz czy Twój dług się przedawnił?
Sprawdzimy termin przedawnienia i ocenimy czy wierzyciel może skutecznie dochodzić roszczenia.
Przerwanie biegu terminu przedawnienia
Zgodnie z treścią art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego, bieg przedawnienia przerywa się w następujących sytuacjach:
- przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia - czynność procesowa osoby uprawnionej do dochodzenia roszczeń (wierzyciela) musi mieć charakter bezpośredni oraz powinna służyć: dochodzeniu, ustaleniu, zaspokojeniu lub zabezpieczeniu określonego roszczenia. W praktyce przykładem przerwania biegu przedawnienia roszczenia może być: wniesienie do sądu powszechnego pozwu o zapłatę z postępowaniu upominawczym, czy wniesienie do komornika sądowego wniosku egzekucyjnego wraz z żądaniem wszczęcia i przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego z określonych składników majątkowych dłużnika;
- przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje – w omawianym przypadku chodzi o wszelkie czynności podjęte przez osobę zobowiązaną do spełnienia określonego świadczenia (dłużnika) w sposób właściwy (np. poprzez zawarcie ugody pozasądowej określającej harmonogram spłaty zadłużenia, zrzeczenie się zarzutu przedawnienia roszczenia) albo w sposób niewłaściwy (np. poprzez spłatę przedawnionego roszczenia pieniężnego).
Uwaga: Po przerwaniu biegu przedawnienia roszczenia, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się na nowo w dniu, w którym nastąpiło zdarzenie przerywające wcześniejszy bieg (art. 124 § 1 Kodeksu cywilnego).
Nie każde działanie wierzyciela przerywa bieg przedawnienia. Nie powodują przerwania m.in.: wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, wniosek o ustanowienie kuratora dla pozwanego nieznanego z miejsca pobytu, wniosek o ponowne wydanie tytułu wykonawczego w miejsce utraconego, czy wniosek o stwierdzenie nabycia spadku.
Cesja wierzytelności a bieg terminu przedawnienia
W praktyce wierzytelności są często zbywane — bank przenosi roszczenie na fundusz sekurytyzacyjny lub firmę windykacyjną. Zgodnie z dominującym stanowiskiem orzecznictwa: zmiana wierzyciela nie wpływa na długość terminu przedawnienia ani na jego bieg (uchwała Sądu Najwyższego z 17 lipca 2003 r., III CZP 43/03). Nowy wierzyciel nie może zatem „zresetować” przedawnienia samym faktem nabycia wierzytelności.
Jak bronić się przed przedawnionym roszczeniem?
Samo upłynięcie terminu przedawnienia nie powoduje automatycznego oddalenia powództwa. Dłużnik musi podnieść zarzut przedawnienia — najlepiej już w odpowiedzi na pozew. Zaniechanie tego kroku może skutkować zasądzeniem należności mimo upływu terminu. Dlatego jeśli wierzyciel składa pozew w sprawie starego długu, niezwłocznie skonsultuj się z radcą prawnym specjalizującym się w antywindykacji.</a.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czym różni się zawieszenie biegu przedawnienia od jego przerwania?
Zawieszenie wstrzymuje bieg terminu na czas trwania określonej przeszkody — po jej ustaniu bieg jest kontynuowany od momentu zawieszenia. Przerwanie powoduje, że cały termin przedawnienia biegnie od nowa, jakby wcześniejszy bieg nie istniał.
Czy wierzyciel może dochodzić przedawnionego roszczenia przed sądem?
Formalnie może złożyć pozew, jednak jeśli dłużnik podniesie zarzut przedawnienia w odpowiedzi na pozew, sąd powinien powództwo oddalić. Zarzut przedawnienia nie jest uwzględniany z urzędu — dłużnik musi go samodzielnie podnieść.
Czy prośba o rozłożenie długu na raty przerywa bieg przedawnienia?
Tak. Prośba o raty jest uznaniem niewłaściwym — dłużnik pośrednio potwierdza istnienie długu. Skutkuje to przerwaniem biegu przedawnienia i ponownym naliczaniem terminu od początku.
Czy przedawnienie działa inaczej, gdy dług kupiła firma windykacyjna?
Nie. Cesja wierzytelności na firmę windykacyjną lub fundusz sekurytyzacyjny nie zmienia ani długości, ani biegu terminu przedawnienia. Nowy wierzyciel przejmuje roszczenie w takim stanie, w jakim istniało w chwili nabycia.
Jak sprawdzić, kiedy przedawnia się konkretny dług?
Należy ustalić: datę wymagalności roszczenia, obowiązujący termin przedawnienia (3 lub 6 lat, ewentualnie termin szczególny) oraz czy nie doszło do przerwania lub zawieszenia biegu. Kancelaria pomoże przeprowadzić taką analizę na podstawie dokumentów.
Czy spłata choćby złotówki może „odnowić" przedawniony dług?
Jeżeli spłata nastąpiła przed upływem terminu przedawnienia, jest uznaniem długu i przerywa bieg. Jeżeli dług był już przedawniony, dobrowolna spłata nie powoduje odnowienia zobowiązania — ale traci się możliwość skutecznego żądania zwrotu zapłaconej kwoty.
Autor wpisu
r.pr. Emilia Struchowska
Radca prawny specjalizujący się w antywindykacji, egzekucji sądowej i prawie spadkowym. Doświadczenie zdobywała m.in. w kancelariach komorniczych, bankach i spółkach obsługujących fundusze sekurytyzacyjne. Każdą sprawę prowadzi osobiście.
