Wstęp
Sporządzenie testamentu stanowi przejaw wyrażenia oświadczenia woli spadkodawcy dotyczącej rozdysponowania składnikami majątku po jego śmierci. Choć z pozoru wydaje się to czynnością prostą, w praktyce wymaga zachowania określonych form i zasad, bez których testament może okazać się nieważny. Obowiązujące przepisy prawa cywilnego dopuszczają możliwość sporządzenia testamentu w formie testamentu zwykłego (czyli własnoręcznego, notarialnego i urzędowego – alograficznego) lub testamentu szczególnego (może zostać sporządzony w określonych przepisami Kodeksu cywilnego przypadkach, a ich okres ważności jest limitowany). Co istotne, aby testament był ważny, musi zostać sporządzony przez osobę posiadającą zdolność testowania, w sposób świadomy, swobodny i zgodny z przepisami prawa. Brak podpisu, daty, działanie pod wpływem błędu, groźby czy w stanie wyłączającym świadomość – to tylko niektóre z przyczyn, które mogą prowadzić do jego unieważnienia.
W niniejszym artykule omówiono, jakie warunki musi spełniać testament, by wywołał skutki prawne, a także kiedy i z jakich powodów może zostać uznany za nieważny. Zrozumienie tych zasad pozwala uniknąć wielu sporów rodzinnych i sądowych, które często wynikają z błędów popełnianych przy sporządzaniu oświadczenia ostatniej woli.
Co musi zawierać testament, żeby był ważny?
Testament własnoręczny (nazywany też holograficznym) może być sporządzony przez każdą osobę fizyczną mającą zdolność testowania w każdym momencie. Będzie on również ważny bezterminowo i wywoła skutki mortis causa (z łac. na wypadek śmierci), chyba że testator za swojego życia testament ten odwoła. Testament własnoręczny sporządza testator bez obecności świadków. Jednym z wymogów formalnych dla ważnego testamentu własnoręcznego jest konieczność spisania jego treści przez spadkodawcę w całości pismem odręcznym i na trwałym materiale (np. kartce papieru). Ponadto, powinien zawierać datę oraz własnoręcznie złożony podpis przez spadkodawcę.
Natomiast, zasady sporządzania testamentu przed notariuszem określają przepisy ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie. W praktyce spadkodawca składa oświadczenie woli przed notariuszem, po uprzednim potwierdzeniu tożsamości spadkodawcy oraz ustaleniu świadomości, swobody oraz woli złożenia oświadczenia przez testatora. Następnie, notariusz winien sporządzić testament zgody z treścią złożonego oświadczenia przez spadkodawcę, odczytać treść testamentu i upewnić się, że osoba biorąca udział w tej czynności rozumie znaczenie aktu oraz, że akt jest zgodny z jej wolą. Po odczytaniu pod treścią aktu notarialnego własnoręczne podpisy składają spadkodawca ora notariusz. Należy pamiętać, że oryginał testamentu pozostaje w kancelarii notarialnej, natomiast testator otrzymuje jego wypis, który ma moc prawną oryginału.
Warto pamiętać, że przepisy obowiązującego prawa nie zabraniają sporządzenia testamentu notarialnego przez osobę głuchą lub niemą. Jednakże, w treści aktu notarialnego powinna zostać zamieszczona wzmianka o dopełnieniu przez notariusza obowiązku przekonania się, że treść sporządzonej czynności prawnej jest dokładnie znana i zrozumiała dla spadkodawcy (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 2001 r., III CZP 36/01).
Jak odwołać testament?
Testament własnoręczny może zostać odwołany przez spadkodawcę w każdej chwili. Również testament notarialny może zostać zmieniony lub odwołany przez spadkodawcę. Odwołanie może dotyczyć całości rozrządzenia lub poszczególnych dyspozycji. Czynności odwołujące mogą nastąpić poprzez sporządzenie nowej treści testamentu, z której wprost będzie wynikać zmiana woli testatora. Inną czynnością przemawiająca za odwołaniem testamentu jest świadome zniszczenie przez testatora.
Kiedy testament jest nieważny?
Testament, jako oświadczenie ostatniej woli spadkodawcy dla swojej ważności powinien zostać wyrażony w sposób świadomy oraz swobodny. Przepisy Kodeksu cywilnego (art. 945 § 1 k.c.) wskazują, że testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:
- W stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli – Okoliczność braku świadomości spadkodawcy należy rozumieć w kontekście jego zdolności psychicznej, niepoczytalności, niezdolności do prawidłowego postrzegania swoich działań i ich konsekwencji prawnych (por. J. Wierciński, Brak, s. 85 i n.). Natomiast, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 14 grudnia 2011 r. (I CSK 115/11):
,,stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym spadkodawcy. Musi wynikać ze stanu, w jakim ten się znajduje, a nie z okoliczności zewnętrznych. Źródłem tej wady oświadczenia woli są zatem szczególne właściwości psychiki lub procesu myślowego, znajdujące się „wewnątrz” osoby składającej oświadczenie woli.’’
W orzecznictwie przyjmuje się, że samo stwierdzenie, że spadkodawca chorował na określoną chorobę psychiczną, nie przesądza automatycznie o nieważności sporządzonego przez niego testamentu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1976 r., III CRN 25/76). W związku z tym, dokonanie oceny pozostawania w stanie wyłączającym świadome podjęcie określonej decyzji powinno zostać poddane ocenie biegłych sądowych z zakresu psychiatrii.
Ponadto, należy również pamiętać, że z przepisów ustawy Prawo o notariacie (art. 86) wynika, iż notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnej, jeśli poweźmie wątpliwość, czy strona czynności notarialnej ma zdolność do czynności prawnych. Niepewność co do tego, czy strona działa z dostatecznym rozeznaniem, powinna skłaniać do odmowy dokonania czynności prawnej na powołanej podstawie. - W stanie wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli – Brak swobody przy podjęciu i wyrażeniu określonej woli często jest związany z czynnikami wynikającymi z samej osoby spadkodawcy (np. skutkami choroby). W orzecznictwie przyjmuje się, że stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli może być rozumiany tylko jako stan, w którym możliwość wolnego wyboru jest całkowicie wyłączona z uwagi na stan zdrowotny testatora (m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2020 r., II CSK 574/19).
- Pod wpływem błędu – W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że ,,błąd’’ to mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie spraw lub brak takiego wyobrażenia. Na gruncie polskiego prawa cywilnego ,,błąd’’ stanowi jedną z wad oświadczenia woli. W przypadku sporządzenia testamentu pod wpływem błędu należy przyjąć, iż błąd musi mieć istotny charakter w tym sensie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu o określonej treści. Inaczej mówiąc, błąd może polegać np. na przeświadczeniu, że powołany spadkobierca był spokrewniony w testatorem.
- Pod wpływem groźby – Groźba jest rozumiana jako ograniczenie swobodnego podjęcia określonej decyzji, z uwagi na wywołany u testatora przymus psychiczny. Zatem, o istnieniu groźby decyduje sam fakt, czy oraz w jaki sposób określone zachowanie wywołujące u spadkodawcy stan obawy miało wpływ na proces podjęcia decyzji i wyrażenie oświadczenia ostatniej woli. Jeżeli groźba miała wpływ na powzięcie decyzji i oświadczenie woli przez spadkodawcę, powoduje ona nieważność testamentu, bez względu na rodzaj groźby.
W jaki sposób można unieważnić testament?
Nieważność testamentu może zostać podniesiona na etapie postępowania sądowego w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku albo w postępowaniu o uchylenie lub zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku. Powództwo o zmianę stwierdzenia nabycia spadku może wytoczyć osoba mająca interes faktyczny i prawny.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
- Kiedy testament uznaje się za ważny?
Testament jest ważny, jeśli został sporządzony przez osobę posiadającą zdolność testowania (czyli mającą pełną zdolność do czynności prawnych), w sposób świadomy, swobodny oraz zgodny z przepisami prawa. Musi także spełniać wymogi formalne właściwe dla jego formy – np. testament własnoręczny musi być w całości napisany, podpisany i opatrzony datą przez spadkodawcę. - Czy brak daty powoduje nieważność testamentu?
Nie zawsze. Brak daty nie czyni testamentu automatycznie nieważnym, o ile nie ma wątpliwości co do zdolności testowania spadkodawcy, kolejności sporządzenia testamentów ani treści oświadczenia woli. Jeśli jednak brak daty prowadzi do takich wątpliwości – testament może zostać uznany za nieważny. - Czy testament musi być sporządzony w obecności świadków?
Nie w każdym przypadku. Testament własnoręczny (holograficzny) sporządzany jest bez świadków. Natomiast inne formy, jak testament urzędowy (alograficzny) czy testament ustny, wymagają udziału świadków zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego. - Czy można sporządzić testament będąc chorym lub w podeszłym wieku?
Tak, o ile spadkodawca działał w sposób świadomy i swobodny, a jego stan zdrowia nie uniemożliwiał mu rozumienia znaczenia swojego działania. Sam fakt choroby lub podeszłego wieku nie przesądza o nieważności testamentu – decyduje faktyczna zdolność testatora do powzięcia decyzji i wyrażenia woli. - Kiedy testament jest nieważny z powodu braku świadomości?
Testament będzie nieważny, jeśli spadkodawca w chwili jego sporządzania znajdował się w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli – np. z powodu choroby psychicznej, otępienia, upojenia alkoholowego lub działania silnych leków. - Czy notariusz może odmówić sporządzenia testamentu?
Tak. Zgodnie z art. 86 ustawy – Prawo o notariacie, notariusz nie może dokonać czynności notarialnej, jeżeli ma wątpliwość co do zdolności testatora do świadomego i swobodnego działania. W takim przypadku notariusz ma obowiązek odmówić sporządzenia testamentu. - Czy testament można odwołać?
Tak. Spadkodawca może w każdej chwili odwołać testament – w całości lub w części. Może to zrobić poprzez sporządzenie nowego testamentu, w którym wyraźnie odwoła poprzedni, albo przez jego zniszczenie z zamiarem unieważnienia. - Jak można unieważnić testament po śmierci spadkodawcy?
Nieważność testamentu można podnieść w postępowaniu sądowym – np. w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku lub o uchylenie postanowienia sądu w tym zakresie. Wniosek lub powództwo może wnieść osoba, która ma w tym interes prawny (np. inny spadkobierca ustawowy lub testamentowy). - Czy można sporządzić testament będąc osobą głuchą lub niemą?
Tak. Prawo dopuszcza sporządzenie testamentu przez osobę głuchą lub niemą, jednak notariusz ma obowiązek upewnić się, że treść czynności jest dla testatora w pełni zrozumiała. W akcie notarialnym powinna znaleźć się wzmianka o dopełnieniu tego obowiązku.
Kontakt
Jeśli potrzebujesz bardziej szczegółowej pomocy w powyższym temacie, zapraszamy do kontaktu:
- tel: 669 815 489
- e-mail: kancelaria@krpes.com.pl
- Formularz kontaktowy: Skontaktuj się.
