Uwłaszczenie nieruchomości rolnej

Wstęp

Akty własności ziemi, które były wydawane przez urzędy na podstawie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 26.10.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, pełniły podobną funkcję jak nabycie nieruchomości rolnej przez zasiedzenie. Różnica polegała na tym, że wymagany okres posiadania był w tym przypadku krótszy. Sytuacja zmieniła się wraz z wejściem w życie ustawy z 26.03.1982 r., która zniosła wspomnianą ustawę i zmieniła przepisy Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 1982 r. Nr 11, poz. 81). Od tego momentu nabycie własności nieruchomości rolnej w drodze uwłaszczenia przeszło z postępowania administracyjnego do postępowania sądowego.

Obecnie zarówno zasiedzenie, jak i uwłaszczenie wymagają orzeczenia sądu, które ma charakter deklaratoryjny – czyli jedynie potwierdza fakt nabycia prawa własności. Co ważne, osoba, która spełnia warunki do nabycia nieruchomości w drodze uwłaszczenia, nie może równocześnie dochodzić jej nabycia poprzez zasiedzenie. Nie wyklucza to jednak sytuacji, w której inna osoba mogłaby nabyć tę samą nieruchomość przez zasiedzenie, jeśli spełni ku temu odpowiednie przesłanki.

W poniższym artykule wyjaśniam, czym jest uwłaszczenie, na jakich zasadach się odbywa, kto może z niego skorzystać i jakie ma dziś znaczenie w praktyce.

Co to jest uwłaszczenie nieruchomości rolnych ?

Uwłaszczenie stanowi instytucję prawną, potwierdzająca nabycie prawa własności nieruchomości rolnej. Jest zbliżona do instytucji zasiedzenia.

Przepisy dotyczące ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych oraz przepisy Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.11.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych, zawierały odmienną niż, przepisy Kodeksu cywilnego definicję nieruchomości rolnej.

Zatem, za gospodarstwo rolne uważano wszystkie należące do tej samej osoby nieruchomości rolne, które stanowiły lub mogły stanowić zorganizowaną całość gospodarczą wraz z budynkami, urządzeniami, inwentarzem żywym i martwym, zapasami oraz prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Natomiast, za nieruchomość rolną nie uważało się terenów położonych w obrębie zwartej zabudowy miast i osiedla oraz nieruchomości należących do tej samej osoby, jeżeli ich łączny obszar nie przekraczał 0,2 ha.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy:

,,Przedmiotem uwłaszczenia na podstawie art. 1 ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, mogą być i takie nieruchomości, które pod względem obszarowym nie odpowiadają pojęciu nieruchomości rolnej w rozumieniu kodeksu cywilnego np. działki jedno – i kilkuarowe, jeżeli wchodzą w skład gospodarstwa rolnego, co oznacza, że wraz z innymi nieruchomościami stanowią gospodarstwo rolne, bądź gospodarstwo takie jest prowadzone wyłącznie na tych nieruchomościach.’’
(postanowienie SN z dnia 13.06.1984 r. III CRN 108/84)

Przesłanki nabycia własności nieruchomości w drodze uwłaszczenia

Sądowe potwierdzenie nabycia prawa własności nieruchomości w drodze uwłaszczenia wymaga spełnienia następujących przesłanek:

• objęcia nieruchomości w posiadanie przez rolnika lub jego poprzednika na podstawie zawartej bez przewidzianej prawem formy umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności lub umowy o dział spadku;
• nieruchomość wchodziła w skład gospodarstwa rolnego;
• wykazanie samoistnego posiadania nieruchomości przez rolnika w dniu wejścia w życie ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych tj. 4 listopada 1971 r.

Warto podkreślić, że przepisy ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, nie zawiera definicji ,,rolnika’’, wobec czego należy sięgnąć do orzecznictwa. W jednym z orzeczeń Sąd Najwyższy wyjaśnił, że:

,,Rolnikiem w rozumieniu ustawy jest osoba, która w 1971 r. legitymowała się kwalifikacjami rolniczymi o charakterze praktycznym bądź teoretycznym, względnie osobiście lub przy pomocy członków rodziny (pozostających z nią we wspólności domowej) prowadziła indywidualne gospodarstwo rolne, z tym nawet zastrzeżeniem, że praca w tym gospodarstwie nie musiała stanowić dla niej stałego zatrudnienia i wyłącznego źródła utrzymania”.
(postanowienie SN z dnia 22.10.2004 r. II CK 451/04).

Postępowanie

Nabycie nieruchomości rolnych przez posiadacza samoistnego stwierdza sąd rejonowy w postępowaniu nieprocesowym.

W postanowieniu stwierdzającym nabycie własności nieruchomości sąd określa położenie, obszar oraz osobę właściciela nieruchomości przez posiadacza samoistnego. Powyższe informacje stanowią podstawę do ujawnienia nowego stanu własności w księdze wieczystej oraz w ewidencji gruntów i budynków.

Postępowanie o uwłaszczenie nieruchomości rolnej jest wolne od opłat sądowych.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czym jest uwłaszczenie nieruchomości rolnych?
   Uwłaszczenie to instytucja prawna, która umożliwia potwierdzenie nabycia prawa własności nieruchomości rolnej. Działa podobnie jak zasiedzenie, ale odbywało się na podstawie odrębnych przepisów, głównie ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych oraz przepisy Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.11.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych
2. Czym różni się uwłaszczenie od zasiedzenia?
   Obie instytucje prowadzą do nabycia prawa własności, ale różnią się m.in. podstawą prawną, długością wymaganego czasu posiadania oraz szczegółami postępowania. W przypadku uwłaszczenia niezbędne było spełnienie warunków określonych w ustawie o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.
3. Kto może skorzystać z uwłaszczenia?
   Osoba, która objęła nieruchomość rolną w posiadanie przed 4 listopada 1971 r., była rolnikiem w rozumieniu przepisów, i spełniała określone przesłanki – np. posiadała ziemię na podstawie umowy zawartej bez zachowania formy aktu notarialnego.
4. Jakie są warunki uwłaszczenia?
   Aby sąd potwierdził nabycie własności w drodze uwłaszczenia, trzeba w szczególności wykazać fakt:

• • objęcia nieruchomości w posiadanie na podstawie umowy (np. sprzedaży, darowizny) zawartej bez zachowania formy notarialnej,
  • że nieruchomość wchodziła w skład gospodarstwa rolnego,
  • iż rolnik był jej samoistnym posiadaczem 4 listopada 1971 r.

5. Jak wygląda postępowanie sądowe w sprawie uwłaszczenia?
   Postępowanie toczy się przed sądem rejonowym w trybie nieprocesowym. Sąd ustala, kto nabył prawo własności, jaki jest obszar i położenie nieruchomości. Orzeczenie stanowi podstawę do wpisu w księdze wieczystej i ewidencji gruntów.
6. Czy postępowanie uwłaszczeniowe wiąże się z opłatami sądowymi?
   Nie – postępowanie sądowe w sprawie uwłaszczenia nieruchomości rolnej jest wolne od opłat.
7. Czy można jednocześnie dochodzić uwłaszczenia i zasiedzenia tej samej nieruchomości?
   Nie – jeśli ktoś spełnia warunki do uwłaszczenia, nie może domagać się zasiedzenia tej samej nieruchomości. Jednak możliwe jest, że inna osoba nabędzie tę nieruchomość przez zasiedzenie, jeśli spełnia ku temu warunki.

Kontakt

Jeśli potrzebujesz bardziej szczegółowej pomocy w powyższym temacie, zapraszamy do kontaktu:

• tel: 669 815 489
• e-mail: kancelaria@krpes.com.pl
• Formularz kontaktowy: Skontaktuj się.