Wstęp
Darowizny za życia są powszechnym sposobem przekazywania majątku – często wybieranym z myślą o zabezpieczeniu bliskich, uniknięciu postępowania spadkowego czy też optymalizacji podatkowej. Jednak, po śmierci darczyńcy mogą stać się one źródłem konfliktów rodzinnych, zwłaszcza gdy pojawia się temat zachowku. Instytucja ta ma za zadanie chronić osoby najbliższe spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu – nawet wbrew jego ostatniej woli.
Warto jednak wiedzieć, że nie każda darowizna skutkuje obowiązkiem zapłaty zachowku. Ustawodawca przewidział sytuacje, w których obdarowany – mimo otrzymania majątku – nie będzie zobowiązany do zaspokojenia roszczeń uprawnionych do zachowku.
W niniejszym artykule omawiamy, kiedy zachowek od darowizny nie przysługuje, wskazując na wyjątki przewidziane w przepisach Kodeksu cywilnego oraz interpretacje orzecznictwa. To wiedza szczególnie cenna dla tych, którzy chcą świadomie zaplanować przekazanie majątku – lub przygotować się na ewentualne roszczenia ze strony rodziny po śmierci bliskiej osoby.
Zachowek- co to jest ?
Prawo spadkowe zapewnia członkom najbliższej rodziny spadkodawcy, zaliczonym do kręgu uprawnionych do zachowku, uzyskanie określonej korzyści ze spadku niezależnie od woli spadkodawcy a nawet wbrew jego woli, tj. choćby spadkodawca pozbawił ich tej korzyści przez rozrządzenia testamentowe lub dokonane darowizny. Prawa uprawnionego do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych.
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13.06.2013 r., V CSK 385/12:
,,Instytucja zachowku służy ochronie interesów majątkowych najbliższych
członków rodziny spadkodawcy, wymienionych w art. 991 § 1 k.c., przez
zapewnienie im, niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli,
roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonemu w powołanym przepisie
ułamkowi wartości ich udziału w spadku, który by im przypadał przy dziedziczeniu
ustawowym’’.
Więcej na informacji na temat zachowku: https://krpes.com.pl/testament-a-zachowek/.
Dla kogo zachowek – kto ma prawo do zachowku?
Uprawnieni do zachowku są zstępni i małżonek. W sytuacji, gdy nie ma zstępnych, uprawnieni są do zachowku małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Jeżeli nie ma małżonka, to uprawnieni są wyłącznie rodzice.
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13.04.2017 r., I CSK 381/17:
,,Spadkodawca może samodzielnie zdecydować o tym, czy minimalną określoną w ustawie korzyść ze spadku zapewnić uprawnionemu do zachowku przez powołanie do spadku, zapis lub darowiznę. Jeżeli jednak uprawniony do zachowku korzyści tej nie otrzyma, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku. Roszczenie to kieruje się w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercom (art. 991 § 2 k.c.). Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobierców, może wystąpić z roszczeniem przeciwko zapisobiercom windykacyjnym (art. 9991 § 1 k.c.), a jeżeli uzyskanie zachowku nie jest możliwe od spadkobierców ani zapisobierców windykacyjnych – przeciwko osobom, które otrzymały od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku (art. 1000 § 1 k.c.).’’
Kiedy nie należy się zachowek od darowizny?
Nie wszystkie darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia są uwzględniane przy obliczeniu wysokości zachowku. Wyjątki stanowią (art. 994 k.c.):
- drobne darowizny oraz darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte – w literaturze oraz orzecznictwie przyjmuje się, że chodzi podarunki z okazji urodzin, imienin, świątecznych, czy ze względu na indywidualne osiągniecia (np. zdanie matury). Określenie kryterium wartości majątkowej darowizny powinno mieć charakter indywidualny, zależny od statusu majątkowego spadkodawcy, czy wysokości potencjalnego roszczenia o zachowek i sytuacji majątkowej obdarowanych;
- darowizny dokonane 10 lat wstecz licząc od dnia otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy na rzecz innych osób, niż spadkobiercy i uprawnieni do zachowku – w tym przypadku chodzi o osoby, które w określonym stanie faktycznym nie dziedziczą po spadkodawcy oraz osoby, które w ogóle nie należą do kręgu spadkobierców ustawowych;
- darowizny poczynione przez spadkodawcę, który w czasie dokonania darowizny nie miał zstępnych;
- darowizny poczynione przez spadkodawcę na rzecz małżonka, przed zawarciem z nim związku małżeńskiego.
Kiedy należy się zachowek od darowizny ?
Darowizny dokonane w kręgu spadkobierców i uprawnionych do zachowku są traktowane w świetle przepisów Kodeksu cywilnego w sposób szczególny, bowiem ich wartość w każdym przypadku powinna stanowić podstawę do obliczenia zachowku, a w konsekwencji ewentualnego wyrównania między uprawnionymi. Inaczej mówiąc, darowizny dokonane w każdym czasie na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku doliczane są do masy spadkowej niezależnie od czasu ich dokonania. W tym przypadku nie ma zastosowania reguła 10 lat wstecz, licząc od dnia otwarcia spadku.
Ustalenie wartości darowizny
Dla obliczenia wysokości zachowku, wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Co istotne, dla dokonania wyliczeń wartości darowizny nie jest istotne, czy przedmiot darowizny nadal istnieje (np. czy nie został uszkodzony, skradziony), czy też w dalszym ciągu należy do majątku obdarowanego.
Warto mieć na uwadze, że w przypadku ustalenia wartości nieruchomości stanowiącej przedmiot darowizny, wartość tej nieruchomości należy obniżyć z uwagi na istniejące obciążenia określonymi ograniczonymi prawami rzeczowymi (np. służebnością mieszkania). Określenia wartości nieruchomości powinien dokonać rzeczoznawca majątkowy z zakresu wyceny nieruchomości poprzez sporządzenie operatu szacunkowego.
Przedawnienie roszczeń o zachowek
Roszczenie o zachowek staje się wymagalne w dacie ogłoszenia testamentu. Trzeba pamiętać, że przy dziedziczeniu testamentowym roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat od daty ogłoszenia testamentu.
W jakich przypadkach spadkobierca może uniknąć zapłaty zachowku po otrzymaniu darowizny?
Jednym z prawnie przewidzianych sposobów uniknięcia roszczenia o zachowek stanowi zawarcie umowy dożywocia zamiast umowy darowizny. W ramach umowy dożywocia obdarowany zobowiązuje się do zapewnienia darczyńcy dożywotniego utrzymania, co eliminuje konieczność uwzględniania wartości nieruchomości w masie spadkowej.
Innym prawnie dopuszczalnym sposobem jest sporządzenie testamentu i wydziedziczenie uprawnionych do zachowku. Wydziedziczenie wymaga jednak odpowiedniego uzasadnienia, takiego jak rażące zaniedbanie obowiązków rodzinnych przez osobę uprawnioną.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
- Czy od każdej darowizny trzeba zapłacić zachowek?
Nie. Nie wszystkie darowizny są uwzględniane przy obliczaniu zachowku. Przepisy Kodeksu cywilnego przewidują wyjątki, takie jak drobne darowizny, darowizny dokonane ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy (w stosunku do osób spoza kręgu spadkobierców), czy darowizny uczynione przed narodzinami dzieci. - Jakie darowizny nie są wliczane do masy spadkowej przy obliczaniu zachowku?
Zgodnie z art. 994 Kodeksu cywilnego, do masy spadkowej nie dolicza się:
- drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych (np. prezenty świąteczne, urodzinowe),
- darowizn na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców, dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy,
- darowizn dokonanych, gdy spadkodawca nie miał jeszcze zstępnych (dzieci),
- darowizn dla przyszłego małżonka przed zawarciem małżeństwa.
- Czy darowizna na rzecz dziecka sprzed 15 lat też podlega doliczeniu do zachowku?
Tak. Darowizny dla osób uprawnionych do zachowku (np. dzieci, małżonka, rodziców) są doliczane do masy spadkowej bez względu na to, jak dawno zostały dokonane – nawet jeśli miały miejsce ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy. - Czy można uniknąć zachowku poprzez umowę dożywocia zamiast darowizny?
Tak. Przedmiot umowy dożywocia – choć zbliżony do darowizny – nie jest wliczany do masy spadkowej przy obliczaniu zachowku. W przypadku dożywocia obdarowany zobowiązuje się do zapewnienia darczyńcy dożywotniego utrzymania, co czyni to świadczenie odpłatnym. - Czy możliwe jest całkowite wyłączenie kogoś z prawa do zachowku?
Tak, ale tylko poprzez tzw. wydziedziczenie w testamencie. Musi być ono jednak należycie uzasadnione, np. rażącym zaniedbaniem obowiązków rodzinnych przez osobę uprawnioną. Samo pominięcie w testamencie nie równa się wydziedziczeniu. - Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?
W przypadku dziedziczenia testamentowego roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu. Po upływie tego terminu nie można skutecznie dochodzić zachowku przed sądem. - Jak ustala się wartość darowizny przy wyliczaniu zachowku?
Wartość ustalana jest według stanu z dnia darowizny, ale według cen z chwili ustalania zachowku. Jeśli darowizna dotyczy nieruchomości, konieczne może być sporządzenie operatu szacunkowego przez rzeczoznawcę majątkowego. - Czy darowizny między małżonkami też podlegają zachowkowi?
Tak, ale z wyjątkiem darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa – one nie są doliczane do masy spadkowej. Po ślubie każda darowizna małżonkowi (jeśli jest on spadkobiercą lub uprawnionym do zachowku) wchodzi do obliczenia zachowku.
Kontakt
Jeśli potrzebujesz bardziej szczegółowej pomocy w powyższym temacie, zapraszamy do kontaktu:
- tel: 669 815 489
- e-mail: kancelaria@krpes.com.pl
- Formularz kontaktowy: Skontaktuj się.
