Wstęp
Odpowiedzialność odszkodowawcza w prawie cywilnym opiera się na pojęciu ,,szkody’’, które mimo swojej fundamentalnej roli nie zostało zdefiniowane wprost w przepisach Kodeksu cywilnego. W praktyce szczególne trudności budzi rozróżnienie pomiędzy tzw. szkodą rzeczywistą (łac. damnum emergens) a utraconymi korzyściami (łac. lucrum cessans). Choć oba te elementy mieszczą się w ustawowym zakresie odszkodowania, ich prawidłowe zakwalifikowanie oraz wykazanie przed sądem wymaga nie tylko znajomości przepisów, lecz także ugruntowanego orzecznictwa. Niniejszy artykuł ma na celu przybliżenie istoty tych pojęć, wskazanie podstaw prawnych oraz omówienie praktycznych problemów związanych z dochodzeniem roszczeń z tytułu utraconych korzyści.
Czym jest szkoda?
Przepisy Kodeksu cywilnego nie zawierają definicji legalnej ,,szkody’’. W doktrynie przyjmuje się, że:
,,pod pojęciem szkody należy rozumieć różnicę pomiędzy stanem majątku poszkodowanego a stanem, jaki istniałby, gdyby brak było czynnika szkodzącego (czynu niedozwolonego, niewykonania zobowiązania)’’.
P. Sobolewski [w:] K. Osajda (red.), Tom III A. Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania. Część ogólna, wyd. 1, 2017, art. 361.
Należy pamiętać, że szkoda może mieć charakter niemajątkowy (określana mianem: ,,krzywdy’’) lub charakter majątkowy (wówczas mamy do czynienia z tzw. zadośćuczynieniem). W praktyce, dochodząc roszczenia odszkodowawczego z tytułu poniesionej szkody (np. zniszczenia pojazdu służącego do prowadzenia działalności gospodarczej), poszkodowany może dochodzić również utraconych korzyści (łac. lucrum cessans), które mógłby osiągnąć, gdyby sprawca nie wyrządził mu określonej szkody (art. 361 § 2 k.c.).
Co to są utracone korzyści?
Szkoda w postaci utraconych korzyści (lucrum cessans) polega na braku spodziewanego powiększenia majątku poszkodowanego, spowodowanego zdarzeniem szkodzącym. Ciężar udowodnienia utraconych korzyści leży po stronie osoby poszkodowanej. Wykazując utracone korzyści należy w szczególności wykazać zachodzący związek przyczynowo skutkowy zachodzący między utratą potencjalnego zarobku a zdarzeniem wywołującym szkodę (np. przedsiębiorca prowadzący działalność transportową posiadał samochód dostawczy, który był regularnie wykorzystywany do realizacji zleceń. W wyniku kolizji drogowej spowodowanej przez innego kierowcę pojazd został uszkodzony i przez miesiąc nie nadawał się do użytku. W tym czasie przedsiębiorca utracił potencjalną możliwość zarobkowania).
Podstawę roszczenia o odszkodowanie z tytułu utraconych korzyści majątkowych (art. 361 § 2 k.c.), obejmuje potencjalne korzyści, które poszkodowany mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. W orzecznictwie sądów powszechnych podkreśla się, że poszkodowany winien wykazać szkodę w postaci utraconych korzyści z tak dużym prawdopodobieństwem, że w świetle doświadczenia życiowego uzasadniałoby przyjęcie, iż utrata spodziewanych korzyści rzeczywiście nastąpiła, w przeciwnym wypadku należałoby uznać, że wskazana w pozwie szkoda ma charakter ewentualny i nie podlega naprawieniu.
Jak udowodnić utracone korzyści?
Podstawowym problemem związanym z kompensacją utraconych korzyści jest kwestia prawdopodobieństwa ich osiągnięcia. Inaczej mówiąc, wnioskowanie dotyczące wysokości „lucrum cessans” ma zawsze charakter hipotetyczny. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że zasądzenie odszkodowania za utracone korzyści uzależnione jest od wykazania przez poszkodowanego graniczącego z pewnością stopnia prawdopodobieństwa, że uzyskałby te korzyści (m.in. wyrok Sądu Najwyższego dnia z 21 czerwca 2002 r. IV CKN 382/00; wyrok Sądu Najwyższego z 28 stycznia 1999 r. III CKN 133/98).
W świetle przepisu art. 361 § 2 k.c. ustalenia wielkości szkody dokonuje się z reguły z wykorzystaniem tzw. metody dyferencyjnej, która nakazuje porównanie stanu rzeczywistego dóbr poszkodowanego, ze stanem, który istniałby, gdyby nie doszło do zdarzenia powodującego szkodę. Zatem, utrata korzyści polega na niepowiększeniu się czynnych pozycji majątku poszkodowanego, które pojawiłyby się w tym majątku, gdyby nie zdarzenie wyrządzające szkodę. Zarówno utrata zysku, jak i jego wysokość, muszą zostać w procesie udowodnione przez poszkodowanego.
W praktyce, jako dowody wykazujące utratę zysku mogą posłużyć np.: umowy zlecenia realizowane przed określonym zdarzeniem i po zdarzeniu, wszelka dokumentacja księgowa, zeznania świadków potwierdzające regularność uzyskiwania określonych przychodów.
Należy pamiętać, że:
,,szkoda w postaci utraconych korzyści nie może być całkowicie hipotetyczna, ale musi być wykazana przez poszkodowanego z tak dużym prawdopodobieństwem, że w świetle doświadczenia życiowego uzasadnia przyjęcie, iż utrata spodziewanych korzyści rzeczywiście nastąpiła’’
(wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 9 marca 2017 r. I ACa 1002/16).
Podsumowanie
Dochodząc odszkodowania pieniężnego kluczowe jest rozróżnienie szkody rzeczywistej od utraconych korzyści. Aby dochodzić odszkodowania za utracone korzyści, należy wykazać realną możliwość ich osiągnięcia oraz związek przyczynowy ze zdarzeniem szkodzącym. Wysokość odszkodowania ustala się porównując stan majątku poszkodowanego przed i po szkodzie, przy czym dowody powinny pozwalać sądowi ocenić prawdopodobieństwo utraty korzyści.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
- Czym jest szkoda ?
Szkoda to różnica pomiędzy aktualnym stanem majątku poszkodowanego a stanem, jaki istniałby, gdyby nie doszło do zdarzenia wywołującego szkodę, takiego jak czyn niedozwolony czy niewykonanie zobowiązania. Choć Kodeks cywilny nie zawiera definicji legalnej szkody, jej rozumienie zostało ukształtowane w doktrynie i orzecznictwie. - Jakie rodzaje szkody wyróżnia prawo cywilne?
Prawo cywilne wyróżnia:- szkodę niemajątkową (krzywdę), rekompensowaną co do zasady zadośćuczynieniem,
- szkodę majątkową, obejmującą zarówno szkodę rzeczywistą (damnum emergens), jak i utracone korzyści (lucrum cessans).
- Czym różni się szkoda rzeczywista od utraconych korzyści?
Szkoda rzeczywista polega na faktycznym zmniejszeniu majątku poszkodowanego (np. zniszczeniu rzeczy), natomiast utracone korzyści to brak spodziewanego zwiększenia majątku, które nastąpiłoby, gdyby nie doszło do zdarzenia szkodzącego. - Czym są utracone korzyści (lucrum cessans)?
Utracone korzyści to korzyści majątkowe, których poszkodowany mógłby się spodziewać z dużym prawdopodobieństwem, gdyby nie doszło do zdarzenia wyrządzającego szkodę, np. utrata możliwości zarobkowania w wyniku czasowego unieruchomienia środka produkcji. - Kto ponosi ciężar dowodu utraconych korzyści?
Ciężar udowodnienia utraconych korzyści spoczywa na poszkodowanym. Musi on wykazać nie tylko sam fakt ich utraty, lecz także istnienie adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy zdarzeniem szkodzącym a brakiem spodziewanego zysku. - Jaką metodą ustala się wysokość utraconych korzyści?
Najczęściej stosowana jest tzw. metoda dyferencyjna, polegająca na porównaniu aktualnego stanu majątku poszkodowanego ze stanem hipotetycznym, jaki istniałby, gdyby nie doszło do zdarzenia powodującego szkodę. - Jakie dowody mogą pomóc w wykazaniu utraconych korzyści?
W praktyce pomocne mogą być m.in.:- wcześniejsze wyniki finansowe,
- umowy i zlecenia realizowane przed zdarzeniem,
- opinie biegłych,
- dokumentacja księgowa,
- zeznania świadków potwierdzające regularność uzyskiwania dochodów.
Kontakt
Jeśli potrzebujesz bardziej szczegółowej pomocy w powyższym temacie, zapraszamy do kontaktu:
- tel: 669 815 489
- e-mail: kancelaria@krpes.com.pl
- Formularz kontaktowy: Skontaktuj się.
