Skarga pauliańska – czym jest i komu przysługuje?

Wstęp

Skarga pauliańska (art. 527 k.c.) stanowi jeden z podstawowych instrumentów ochrony wierzyciela przed działaniami dłużnika zmierzającymi do udaremnienia lub istotnego utrudnienia egzekucji. Instytucja ta, umożliwia wierzycielowi zakwestionowanie określonych czynności prawnych dokonanych przez nieuczciwego dłużnika, celem przywrócenia realnej możliwości zaspokojenia swojej wierzytelności z wyzbytych się wartościowych składników majątku, podlegających potencjalnej egzekucji.

W niniejszym artykule wyjaśniam podstawowe założenia skargi pauliańskiej, warunki jej skutecznego zastosowania oraz konsekwencje prawne wynikające z uwzględnienia powództwa.

Na czym polega skarga pauliańska?

Skarga pauliańska (łac. actio pauliana) może zostać zastosowana w sytuacji, gdy dłużnik świadomie wyzbędzie się wartościowych składników swego majątku celem udaremnienia wierzycielom zaspokojenia swoich roszczeń pieniężnych.

Wierzyciel (powód) domagając się ochrony prawnej w ramach skargi pauliańskiej, zobowiązany jest wykazać i udowodnić spełnienie poniższych przesłanek:

• istnienie wymagalnej, czyli nieprzedawnionej wierzytelności wobec dłużnika (np. prawomocny nakaz zapłaty wydany w postępowaniu upominawczym);
• dłużnik dokonał czynności prawnej obejmującej wartościowy składnik majątku, działając z pokrzywdzeniem (na niekorzyść) wierzyciela (np. dłużnik posiadający 100% udziałów w dochodowej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością darował wszystkie udziały na rzecz swojej córki, dotychczas niezwiązanej w żaden sposób z tą spółką);
• uzyskanie korzyści osoby trzeciej w wyniku dokonanej z dłużnikiem czynności prawnej (np. córka stała się wyłącznym udziałowcem w dochodowej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością);
• dłużnik dokonując określoną czynność prawną miał świadomość pokrzywdzenia wierzyciela (np. dłużnik wiedział o istniejącym tytule wykonawczym i zamiarze wszczęcia postępowania egzekucyjnego, ale chroniąc zyski wynikające z udziałów w spółce darował je na rzecz najbliższej osoby, niebędącej dłużnikiem swego wierzyciela);
• zła wiara po stronie osoby trzeciej (np. córka zawierając umowę darowizny z ojcem – dłużnikiem wiedziała, że w ten sposób wierzyciel nie uzyska zaspokojenia z udziałów)

Co ważne, powyższe przesłanki muszą zostać spełnione kumulatywnie. Nie wykazanie jednej z powyższych przesłanek (np. w zakresie świadomości złej wiary po stronie osoby trzeciej oraz pokrzywdzenia wierzyciela poprzez zawartą umowę z dłużnikiem) może skutkować oddaleniem powództwa przez sąd.

Kogo pozywa się w skardze pauliańskiej?

Konstrukcja skargi pauliańskiej polega na pozwaniu przez wierzyciela (strona powodowa) osoby trzeciej (strona pozwana), która zawarła z dłużnikiem określoną czynność prawną, działając tym samym z pokrzywdzeniem wierzyciela (powoda). Powództwo opiera się na żądaniu uznania określonej czynności prawnej (np. umowy darowizny udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością) za bezskuteczną wobec wierzyciela (powoda).

Jakie są konsekwencje skargi pauliańskiej?

Uznanie przez sąd bezskuteczności określonej czynności prawnej ma charakter względny, ponieważ dotyczy wyłącznie wierzyciela (powoda) podważającego określoną czynność prawną (np. umowę darowizny).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 października 2011 r. II CSK 3/11:

,,wyrok uznający na podstawie art. 527 k.c. bezskuteczność określonej czynności prawnej przenoszącej przedmiot lub prawo z majątku dłużnika do majątku osoby trzeciej, nie powoduje ich powrotu do majątku dłużnika, lecz jedynie daje wierzycielowi prawo zaspokojenia się z tego przedmiotu lub prawa, pozostających nadal w majątku osoby trzeciej, przed jej wierzycielami’’.

Inaczej mówiąc, wierzyciel będzie mógł egzekwować wierzytelność bezpośrednio z majątku osoby trzeciej, która w wyniku dokonanej z dłużnikiem czynności prawnej uzyskała korzyść majątkową.

Kiedy skarga pauliańska jest nieskuteczna?

Skuteczność skargi pauliańskiej zależy nie tylko od wykazania spełnienia przesłanek opisanym we wcześniejszej części artykułu, ale również od dochowania terminu przedawnienia roszczenia.

Trzeba pamiętać, że skargę pauliańską można wnieść do sądu przed upływem 5 lat liczonych od dnia dokonania określonej czynności prawnej (art. 534 k.c.). Powyższy termin jest zawity (prekluzyjny), co oznacza brak możliwości jego skutecznego przywrócenia. Po upływie 5 lat od dokonania przez dłużnika czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzyciela (np. zawartej umowy darowizny udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością) nie można domagać się uznania tej czynności za bezskuteczną. Uprawnienie do uznania czynności prawnej za bezskuteczną wygasa wraz z upływem ustawowego terminu. Upływ tego terminu sąd uwzględnia z urzędu, co oznacza, że nie jest wymagane w tym zakresie skuteczne podniesienie zarzutu przez stronę pozwaną.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czym jest skarga pauliańska?
   Skarga pauliańska (actio pauliana) jest środkiem ochrony prawnej przysługującym wierzycielowi w sytuacji, gdy dłużnik dokonuje czynności prawnych prowadzących do pokrzywdzenia wierzyciela, w szczególności poprzez wyzbycie się majątku utrudniające lub uniemożliwiające egzekucję.
   
   
2. Jakie przesłanki muszą zostać spełnione, aby skarga pauliańska była skuteczna?
   Wierzyciel musi wykazać m.in. istnienie wymagalnej wierzytelności, dokonanie przez dłużnika czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzyciela, uzyskanie korzyści przez osobę trzecią, świadomość dłużnika co do pokrzywdzenia wierzyciela oraz złą wiarę osoby trzeciej. Wszystkie przesłanki muszą zostać spełnione łącznie.
   
   
3. Czy brak spełnienia jednej z przesłanek skargi pauliańskiej ma znaczenie dla sprawy?
   Tak. Niewykazanie choćby jednej z ustawowych przesłanek może skutkować oddaleniem powództwa przez sąd.
   
   
4. Kogo pozywa się w skardze pauliańskiej?
   Pozwanym w sprawie ze skargi pauliańskiej jest osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową w wyniku czynności prawnej dokonanej z dłużnikiem, a nie sam dłużnik.
   
   
5. Jakiego rozstrzygnięcia domaga się wierzyciel w ramach skargi pauliańskiej?
   Wierzyciel żąda uznania określonej czynności prawnej za bezskuteczną wobec niego, co umożliwia mu zaspokojenie wierzytelności z majątku osoby trzeciej.
   
   
6. Czy uznanie czynności za bezskuteczną powoduje powrót majątku do dłużnika?
   Nie. Uznanie czynności prawnej za bezskuteczną ma charakter względny i nie powoduje powrotu składnika majątku do majątku dłużnika. Skutek ten polega wyłącznie na umożliwieniu wierzycielowi prowadzenia egzekucji z majątku osoby trzeciej.
   
   
7. Czy skarga pauliańska podlega przedawnieniu?
   Tak. Skargę pauliańską można wnieść w terminie 5 lat od dnia dokonania czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzyciela.
   
   
8. Czy termin do wniesienia skargi pauliańskiej może zostać przywrócony?
   Nie. Termin 5-letni ma charakter zawity (prekluzyjny), co oznacza, że po jego upływie roszczenie wygasa i nie ma możliwości jego przywrócenia.

Kontakt

Jeśli potrzebujesz bardziej szczegółowej pomocy w powyższym temacie, zapraszamy do kontaktu:

• tel: 669 815 489
• e-mail: kancelaria@krpes.com.pl
• Formularz kontaktowy: Skontaktuj się.