Kara umowna to jedno z najczęściej spotykanych zabezpieczeń w obrocie prawnym i gospodarczym. Z jednej strony ma ona dyscyplinować strony umowy, z drugiej – chronić interes wierzyciela w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Choć wydaje się prostym narzędziem – ustalamy kwotę albo procent i stosujemy w razie naruszenia kontraktu – w praktyce rodzi wiele pytań. Kiedy kara umowna jest należna? Czy zawsze trzeba ją zapłacić? W jakich sytuacjach sąd może ją obniżyć? I jak długo wierzyciel ma prawo jej dochodzić? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w niniejszym artykule.
Co to jest kara umowna?
Kara umowna stanowi rodzaj instytucji prawa cywilnego mającą na celu zdyscyplinowanie strony umowy do jej należytego wykonania. Kara umowna powstaje wyłącznie w wyniku zawarcia określonej umowy i obowiązuje tylko wówczas, gdy została zastrzeżona w jej treści. Może być zastrzeżona jako określony procent wartości świadczenia albo jako z góry określona kwota pieniężna.
Co do zasady ma charakter uboczny, stymulujący, kompensacyjny i nie powinna mieć charakteru dodatkowego źródła wzbogacenia dla jednej ze stron. Wysokość kary umownej nie powinna przewyższać wartości świadczenia, którego wykonanie ma zabezpieczać.
Kiedy kara umowna jest wymagana?
Wierzyciel domagający się zapłaty kary umownej musi wykazać wyłącznie:
- fakt istnienia i treść stosunku zobowiązaniowego (np. umowy o roboty budowlane)
- fakt ziszczenia się okoliczności uruchamiających podstawę do dochodzenia kary (np. opóźnienie)
Co ważne — wierzyciel nie musi wykazywać ani faktu powstania szkody, ani jej wysokości. To odróżnia karę umowną od zwykłego odszkodowania.
Miarkowanie kary umownej — kiedy sąd ją zmniejszy?
Przepis art. 484 § 2 KC przewiduje możliwość zastosowania przez Sąd tzw. instytucji miarkowania kary umownej. Instytucja ta, ma na celu przeciwdziałanie dużym dysproporcjom między wysokością zastrzeżonej kary a o ochrony interesem wierzyciela. Miarkowanie jest uprawnieniem sędziowskim, polegającym na możliwości zmniejszenia wysokości ustalonej przez wierzyciela kary umownej. Omawiany przepis art. 484 § 2 k.c. ma charakter normy ogólnej i może wchodzić w grę w każdym przypadku, gdy w świetle oceny określonego stanu faktycznego, można mówić o tym, że kara umowna w zastrzeżonej wysokości jawić się będzie jako nieadekwatna.
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 maja 2013 r., IV CSK 644/12:
,,Katalog kryteriów, które mogą leżeć u podstaw zmniejszenia kary umownej, nie jest zamknięty, a ocena w tym zakresie, w zależności od okoliczności sprawy, należy do sądu orzekającego. Pozwana podkreślenia, że wniosek o miarkowanie kary umownej ma na celu przeciwdziałanie dużym dysproporcjom między wysokością zastrzeżonej kary a godnym ochrony interesem wierzyciela. Dopuszczalne jest uwzględnianie stosunku między wysokością kary umownej a wartością umownych zobowiązań jako miernika oceny wysokości kary umownej. Jeżeli kara umowna jest równa bądź zbliżona do wartości zobowiązania, można ją uznać za rażąco wygórowaną’’.
Warto wiedzieć, że zastosowanie instytucji miarkowania może mieć miejsce zarówno między przedsiębiorcami, konsumentami, jak i między przedsiębiorca a konsumentem. Ponadto, strony nie mogą w treści umowy wyłączyć instytucji miarkowania, ponieważ jest to uprawnienie zastrzeżone na rzecz sądu i wynika wprost z przepisu art. 484 § 2 KC.
Kancelaria Radcy Prawnego Emilia Struchowska
Nie wiesz, czy nałożona kara umowna jest zgodna z prawem?
Przeanalizujemy zapisy umowy i zaproponujemy optymalne rozwiązanie.
Kiedy kara umowna jest rażąco wygórowana?
Przepisy KC nie zawierają definicji „rażącego wygórowania kary umownej”. W doktrynie przyjmuje się, że:
„Pojęcie rażącego wygórowania kary umownej jest zwrotem niedookreślonym wskazującym na fakt ewidentnej niewspółmiernej wysokości (nieadekwatności) kary umownej do tej, która powinna być należna w danej sytuacji.”
W. Borysiak [w:] K. Osajda (red.), Tom III A. Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania. Część ogólna, wyd. 1, 2017, art. 484.
Kara umowna może być uznana za rażąco wygórowaną:
- już w momencie jej zastrzegania — gdy znacznie przekracza maksymalnie możliwy do wyobrażenia uszczerbek wierzyciela
- w następstwie późniejszych okoliczności — np. gdy zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części, a szkoda wierzyciela okazała się znikoma
Jak podnieść zarzut miarkowania kary umownej?
Miarkowanie nie następuje z urzędu — dłużnik musi złożyć odpowiedni zarzut w toku postępowania sądowego. Jeśli tego nie zrobi, sąd nie zmniejszy kary samodzielnie.
Co zrobić gdy kontrahent grozi karą lub wytoczył pozew:
- Nie ignoruj sprawy — brak reakcji oznacza wyrok zaoczny
- Skontaktuj się z radcą prawnym niezwłocznie po doręczeniu pozwu
- W odpowiedzi na pozew podnieś zarzut miarkowania i wskaż argumenty: brak szkody, wykonanie większości umowy, wygórowana stawka
- Przedstaw dowody: wartość kontraktu, dokumentację wykonanych prac, brak lub znikomy rozmiar szkody po stronie wierzyciela
Przedawnienie roszczeń z kary umownej
Przepisy KC nie zawierają szczególnej regulacji dotyczącej przedawnienia roszczeń z kary umownej. W orzecznictwie dominuje pogląd, że zastrzeżona kara umowna przedawnia się wraz z przedawnieniem zobowiązania głównego (wyrok SN z dnia 18 listopada 1997 r., II CKN 465/97). Termin przedawnienia zależy więc od rodzaju umowy.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czym jest kara umowna?
Kara umowna to zapis w umowie, który nakłada na stronę obowiązek zapłaty określonej kwoty (lub procentu wartości świadczenia) w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania umowy. Ma ona charakter dyscyplinujący, kompensacyjny i zabezpieczający.
Kiedy powstaje kara umowna ?
Kara umowna obowiązuje tylko wtedy, gdy została wyraźnie przewidziana w treści umowy. Jeśli w treści umowy nie ma o niej zapisu, nie można jej dochodzić.
Czy sąd może obniżyć wysokość kary umownej?
Tak. Zgodnie z art. 484 § 2 k.c. sąd ma prawo tzw. miarkowania kary umownej, jeśli uzna ją za rażąco wygórowaną lub jeśli zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części.
Co oznacza „rażąco wygórowana kara umowna”?
To kara, której wysokość jest ewidentnie niewspółmierna do rzeczywistego interesu wierzyciela. Może zostać uznana za wygórowaną już w momencie jej zastrzeżenia (np. jeśli znacznie przewyższa wartość możliwej szkody), albo w późniejszych okolicznościach sprawy.
Czy strony mogą wyłączyć możliwość miarkowania kary umownej w umowie?
Nie. Miarkowanie kary umownej jest uprawnieniem sądu i wynika bezpośrednio z przepisów Kodeksu cywilnego.
Jak długo można dochodzić kary umownej?
Roszczenie o zapłatę kary umownej przedawnia się wraz z przedawnieniem zobowiązania głównego, którego kara dotyczy. Termin przedawnienia zależy więc od rodzaju umowy (np. inne zasady obowiązują przy umowie o dzieło, inne przy umowie sprzedaży).
Autor wpisu
r.pr. Emilia Struchowska
Radca prawny specjalizujący się w antywindykacji, egzekucji sądowej i prawie spadkowym. Doświadczenie zdobywała m.in. w kancelariach komorniczych, bankach i spółkach obsługujących fundusze sekurytyzacyjne. Każdą sprawę prowadzi osobiście.
