Przepisy Kodeksu cywilnego przewidują możliwość żądania zwrotu uiszczonych przez nas należności pieniężnych, bądź w określonych sytuacjach – również zwrotu środków wyegzekwowanych przez organy egzekucyjne na rzecz danego podmiotu. Roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 Kodeksu cywilnego) lub nienależnego świadczenia (art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego) mają na celu ochronę niesłusznie zubożałej osoby w wyniku zaistniałych przesunięć majątkowych.
Bezpodstawne wzbogacenie
Instytucja bezpodstawnego wzbogacenia została uregulowana przepisem art. 405 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:
,,Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.’’
W praktyce, jako przykład podstawy roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia można wskazać spłatę zobowiązania w oparciu o tytuł wykonawczy, który późniejszym czasie utracił moc prawną, czy spłatę wierzytelności wynikającej z określonej umowy cywilnoprawnej, która z określonych przyczyn została uznana za nieważną.
Podstawą do sformułowania roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia jest wykazanie przez zubożałego zaistnienia czterech przesłanek:
- wzbogacenia określonego podmiotu
- zubożenia drugiego podmiotu
- braku podstawy prawnej dla wzbogacenia
- związku pomiędzy wzbogaceniem a zubożeniem
Przepisy Kodeksu cywilnego nie określają terminu, w jakim powinno nastąpić wykonanie zwrotu należności uzyskanej w wyniku bezpodstawnego wzbogacenia. W związku poglądem dominującym w orzecznictwie, zastosowanie znajduje reguła prawna określona przepisem art. 455 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którą, jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 7.12.2017 r., I ACa 567/17).
Pamiętać trzeba, że:
,,zobowiązanie do zwrotu korzyści z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia przechodzi na osoby, które objęły majątek wzbogaconego na drodze sukcesji uniwersalnej, w szczególności na jego spadkobierców‘’
(por. T. Sokołowski, w: A. Kidyba, Komentarz KC, t. 3, cz. 1, 2014, s. 361).
Omawiając instytucję bezpodstawnego wzbogacenia, warto w tym miejscu przytoczyć brzmienie przepisu art. 409 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym:
,,Obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu’’
Przedawnienie roszczenia z bezpodstawnego wzbogacenia
Roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia przedawnia się na podstawie przepisów ogólnych (art. 118 KC): 6 lat dla roszczeń niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej i 3 lata dla roszczeń związanych z tą działalnością. Przepisy nie wskazują od kiedy zaczyna biec termin — przyjmuje się, że stosuje się art. 455 KC: świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika (por. wyrok SA w Białymstoku z dnia 7 grudnia 2017 r., I ACa 567/17).
Ktoś korzysta z Twojego majątku bez podstawy prawnej albo przelałeś pieniądze omyłkowo?
Nienależne świadczenie
Nienależne świadczenie jest określane w doktrynie i w orzecznictwie jako szczególna odmiana bezpodstawnego wzbogacenia. Jak wynika z przepisu art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego:
,,Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia’’.
Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny w Białymstoku w uzasadnieniu wyroku z dnia 13.09.2017 r. (I ACa 222/17):
,,roszczenie o zwrot nie należnego świadczenia uzasadnia już sam fakt jego spełnienia. Roszczenie to – a zatem możliwość żądania przez zubożonego zwrotu nienależnego świadczenia – powstaje już z chwilą spełnienia tego świadczenia’’
W praktyce, przykładem nienależnego świadczenia może stanowić omyłkowo zlecony na niewłaściwy rachunek bankowy przelew pieniężny, czy otrzymane świadczenie pieniężne z ZUS, mimo iż zaistniały przesłanki, wobec których świadczenie w określonym okresie nie powinno zostać uprawnionemu wypłacone.
Zobowiązanym do zwrotu nienależnego świadczenia może być tylko bezpośredni odbiorca określonego świadczenia, zaś uprawnionym tylko podmiot spełniający to świadczenie.
Co do terminów przedawnienia roszczeń. Przepisy dotyczące zwrotu nienależnego świadczenia, jak również przepisy ogólne odnoszące się do bezpodstawnego wzbogacenia nie zawierają żadnych szczególnych regulacji dotyczących przedawnienia roszczeń z tego tytułu. Wobec tego, należy stosować ogólne zasady przedawnienia roszczeń, zawarte w art. 117 Kodeksu cywilnego. Zaznaczyć należy, że bieg terminu przedawnienia roszczenia o zwrot świadczenia nienależnego, spełnionego bez podstawy prawnej, rozpoczyna się już od momentu jego spełnienia (por. A. Musiała, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15.1.2009 r., II PK 125/08).
Podsumowanie
Zarówno instytucja bezpodstawnego wzbogacenia, jak i nienależnego świadczenia ma na celu ochronę osób, które w wyniku określonych przesunięć majątkowych niesłusznie zubożały. Brak umowy nie wyklucza roszczenia — wystarczy wykazać spełnienie ustawowych przesłanek.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czym różni się bezpodstawne wzbogacenie od nienależnego świadczenia?
Nienależne świadczenie to szczególny przypadek bezpodstawnego wzbogacenia. Przy nienależnym świadczeniu to sam zubożony dokonał przysporzenia (np. przelał pieniądze). Przy bezpodstawnym wzbogaceniu w szerszym sensie wzbogacenie może nastąpić w inny sposób — np. korzystanie z cudzej rzeczy bez tytułu prawnego.
Czy można żądać zwrotu pieniędzy bez umowy?
Tak — właśnie do tego służy instytucja bezpodstawnego wzbogacenia i nienależnego świadczenia. Brak umowy nie wyklucza roszczenia, jeśli wykazano cztery przesłanki: wzbogacenie, zubożenie, związek między nimi i brak podstawy prawnej.
Czy omyłkowy przelew to nienależne świadczenie?
Tak — omyłkowy przelew to klasyczny przykład nienależnego świadczenia (art. 410 KC). Odbiorca jest zobowiązany do zwrotu kwoty, nawet jeśli nie wiedział o błędzie i działał w dobrej wierze.
Ile czasu mam na dochodzenie zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia?
Co do zasady 6 lat (roszczenia niepowiązane z działalnością gospodarczą) lub 3 lata (roszczenia z działalności gospodarczej). Termin biegnie od dnia, w którym zubożony mógł wezwać wzbogaconego do zwrotu.
Co jeśli wzbogacony wydał już pieniądze?
Zgodnie z art. 409 KC, obowiązek zwrotu wygasa, jeśli wzbogacony zużył korzyść w taki sposób, że nie jest już wzbogacony — chyba że powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu (np. wiedział, że pieniądze należały do kogoś innego).
Czy bezpodstawne wzbogacenie dotyczy tylko pieniędzy?
Nie. Może dotyczyć każdej korzyści majątkowej — rzeczy, prawa, usługi, korzystania z nieruchomości bez tytułu prawnego. Zwrot może nastąpić w naturze lub w postaci wartości pieniężnej korzyści.
Autor wpisu
r.pr. Emilia Struchowska
Radca prawny specjalizujący się w antywindykacji, egzekucji sądowej i prawie spadkowym. Doświadczenie zdobywała m.in. w kancelariach komorniczych, bankach i spółkach obsługujących fundusze sekurytyzacyjne. Każdą sprawę prowadzi osobiście.
