Gdy małoletnie dziecko dziedziczy po osobie, która pozostawiła po sobie przede wszystkim długi, rodzice często chcą odrzucić spadek w jego imieniu, aby uchronić je przed problemami finansowymi. Jeszcze do niedawna wymagało to uzyskania zgody sądu rodzinnego. Od 15 listopada 2023 r. obowiązują jednak nowe przepisy, które w określonych sytuacjach pozwalają rodzicom odrzucić spadek w imieniu dziecka bez udziału sądu. Kiedy można skorzystać z tego rozwiązania, w jakich przypadkach zgoda sądu nadal jest konieczna i jakie formalności należy spełnić? Wyjaśniamy krok po kroku.
Odrzucenie spadku w imieniu dziecka – kiedy potrzebna jest zgoda sądu?
W dniu 15 listopada 2023 r. weszły w życie przepisy, które w niektórych sytuacjach ułatwiły rodzicom odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka. Wcześniej co do zasady konieczne było uzyskanie zgody sądu opiekuńczego. Po zmianie przepisów nie zawsze jest to już potrzebne.
Jeżeli rodzic odrzucił spadek, a w jego miejsce do dziedziczenia wchodzi małoletnie dziecko, rodzice mogą odrzucić spadek w jego imieniu bez zgody sądu, pod warunkiem że spełnione są określone wymogi. Przede wszystkim oboje rodzice muszą mieć władzę rodzicielską w zakresie podejmowania tej decyzji i być zgodni co do odrzucenia spadku. Mogą złożyć oświadczenie wspólnie albo jeden z nich może złożyć je za zgodą drugiego.
Nie oznacza to jednak, że zgoda sądu nigdy nie jest potrzebna. Nadal może być konieczna, gdy rodzice nie mogą porozumieć się w sprawie odrzucenia spadku albo gdy nie są spełnione pozostałe warunki określone w przepisach. Znaczenie ma między innymi to, czy spadek odrzucają również inni zstępni rodziców dziecka, na przykład jego pełnoletnie rodzeństwo.
Nowelizacja wprowadziła także dodatkowe obowiązki związane ze składaniem oświadczenia w imieniu dziecka. Rodzic musi wskazać między innymi, że przysługuje mu władza rodzicielska i jaki jest jej zakres, a także czy drugi rodzic wyraził zgodę na odrzucenie spadku. Należy również poinformować o wcześniejszym odrzuceniu spadku przez rodzica oraz o odrzuceniu go przez innych zstępnych rodziców dziecka.
Te informacje składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Oznacza to, że rodzic powinien podawać wyłącznie prawdziwe dane i zgodnie z nimi opisać sytuację rodzinną.
Warto wiedzieć również, że jedno oświadczenie o odrzuceniu spadku może obejmować więcej niż jedno dziecko. Jest to szczególnie istotne w rodzinach, w których do dziedziczenia dochodzi kilkoro małoletnich dzieci.
Dlaczego odrzucenie spadku przez rodzica nie chroni dzieci
Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jego udział nie przepada, lecz przechodzi na osoby powołane do dziedziczenia w dalszej kolejności — w pierwszej kolejności na jego zstępnych, czyli dzieci, a jeśli ich nie ma lub również odrzucą spadek — na dalszych krewnych.
Przykład: zmarły pozostawił wyłącznie długi. Jego syn odrzuca spadek, więc spadkobiercami zostają wnuki zmarłego, czyli dzieci syna, także małoletnie. Jeżeli w ich imieniu nie zostanie złożone oświadczenie o odrzuceniu spadku, to do nich wierzyciele będą kierować roszczenia, a dzieci zostaną uwikłane w postępowanie spadkowe. Skuteczna ochrona rodziny wymaga więc odrzucenia spadku zarówno przez rodzica, jak i w imieniu dzieci.
Sytuacja dotyczy w praktyce przede wszystkim spadków obciążonych kredytami i pożyczkami — szerzej opisujemy ją w artykule o tym, co dzieje się z kredytem po śmierci kredytobiorcy.
Termin sześciu miesięcy — liczony odrębnie dla dziecka
Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania (art. 1015 § 1 k.c.). W przypadku dziecka liczy się wiedza jego przedstawiciela ustawowego, czyli rodzica.
- Gdy dziecko dziedziczy wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, termin biegnie co do zasady od dnia tego odrzucenia — a nie od dnia śmierci spadkodawcy.
- Bezskuteczny upływ terminu oznacza, że dziecko przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 k.c.). Odpowiada wówczas za długi do wartości aktywów spadku, ale zostaje uwikłane w postępowanie spadkowe i ewentualne spory z wierzycielami.
- Jeżeli złożenie oświadczenia wymaga zezwolenia sądu, wniesienie wniosku zawiesza bieg terminu na czas trwania postępowania (art. 1015 § 1² k.c., obowiązujący od 15 listopada 2023 r.). Warunek: wniosek musi trafić do sądu przed upływem sześciu miesięcy.
Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest złożenie oświadczeń rodzica i dzieci podczas jednej wizyty u notariusza, o ile spełnione są przesłanki opisane wyżej
Kancelaria Radcy Prawnego Emilia Struchowska
Odrzuciłeś spadek i nie wiesz, co z dziećmi?
Ustalimy, czy w Twojej sytuacji wystarczy wizyta u notariusza, czy potrzebna jest zgoda sądu, i przygotujemy dokumenty tak, aby termin dla dzieci nie upłynął.
Gdzie i w jakiej formie złożyć oświadczenie
Oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka można złożyć:
- przed notariuszem — w dowolnej kancelarii notarialnej w Polsce; notariusz sporządza akt i przesyła go do właściwego sądu spadku,
- przed sądem rejonowym właściwym według miejsca zamieszkania osoby składającej oświadczenie (art. 640 k.p.c.).
Do czynności potrzebne są: akt zgonu spadkodawcy, akty urodzenia dzieci, dokumenty tożsamości rodziców oraz — jeżeli jest wymagane — prawomocne postanowienie sądu zezwalające na odrzucenie spadku. Pełnoletnie dzieci składają oświadczenie samodzielnie; rodzic nie może zrobić tego w ich imieniu.
Najczęstsze błędy przy odrzucaniu spadku w imieniu dziecka
- Przekonanie, że odrzucenie przez rodzica wystarczy — bez oświadczenia w imieniu dzieci długi przechodzą na nie z mocy prawa.
- Liczenie terminu od dnia śmierci - termin dla dziecka biegnie zwykle od dnia odrzucenia spadku przez rodzica, a jego przeoczenie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
- Złożenie wniosku do sądu po upływie terminu - zawieszenie biegu terminu działa tylko wtedy, gdy wniosek wpłynie przed jego upływem.
- Pominięcie zgody drugiego rodzica - także rodzica, który nie mieszka z dzieckiem, jeżeli przysługuje mu władza rodzicielska.
- Założenie, że zwolnienie ze zgody sądu działa zawsze - nie obejmuje dziedziczenia bezpośredniego ani sytuacji, gdy rodzeństwo przyjmuje spadek.
- Zapomnienie o dalszej rodzinie - po odrzuceniu spadku przez wszystkich zstępnych do dziedziczenia dochodzą kolejni krewni, którzy również powinni zostać poinformowani o terminie.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy rodzic może odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zgody sądu?
Tak, jeżeli dziecko dziedziczy wyłącznie dlatego, że wcześniej spadek odrzucił rodzic, rodzice działają wspólnie lub za wzajemną zgodą, a spadek odrzucają także pozostali zstępni rodzica. W pozostałych przypadkach zgoda sądu jest nadal wymagana.
Od kiedy liczyć sześć miesięcy na odrzucenie spadku przez dziecko?
Od dnia, w którym rodzic jako przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dziecka do spadku. Przy dziedziczeniu po odrzuceniu spadku przez rodzica jest to zwykle dzień złożenia przez niego oświadczenia.
Co się stanie, jeśli termin dla dziecka upłynie?
Dziecko przyjmie spadek z dobrodziejstwem inwentarza, czyli będzie odpowiadać za długi do wartości aktywów spadku. W wyjątkowych sytuacjach, np. gdy termin upłynął wskutek błędu, można wystąpić do sądu o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych jego niezachowania.
Czy jeden rodzic może złożyć oświadczenie, jeśli drugi mieszka za granicą?
Tak, ale potrzebna jest zgoda drugiego rodzica, któremu przysługuje władza rodzicielska. Można ją przekazać w odpowiedniej formie, np. z podpisem poświadczonym przez konsula lub notariusza. Brak zgody oznacza konieczność uzyskania zezwolenia sądu.
Czy dziecko, które odrzuciło spadek, może dostać pieniądze z polisy na życie zmarłego?
Tak, jeżeli zostało wskazane jako uposażone w umowie ubezpieczenia. Świadczenie z polisy z wyznaczonym uposażonym nie wchodzi do spadku, więc odrzucenie spadku nie pozbawia prawa do jego otrzymania.
Autor wpisu
r.pr. Emilia Struchowska
Radca prawny specjalizujący się w antywindykacji, egzekucji sądowej i prawie spadkowym. Doświadczenie zdobywała m.in. w kancelariach komorniczych, bankach i spółkach obsługujących fundusze sekurytyzacyjne. Każdą sprawę prowadzi osobiście.
